Nitrik asitte beklenen gaz hidrojen değildir. Daha aktif metal, daha az aktif metalin tuzunu da açığa çıkarır.
- Metali hidrojenle karşılaştır.
- Seyreltik asit ile nitrik asidi ayır.
- Çıkan gazı asidin türüne göre oku.
- Yer değiştirmeyi ayrıca kontrol et.
Giriş
Kimyada aktiflik sıralaması, metalleri bir çizgiye dizer. Çizgide hidrojen de vardır. Hidrojen metal değildir; sınır görevi görür. Bu sınır, seyreltik asitle hidrojen gazı çıkıp çıkmayacağını ayırır.
Seyreltik asit, suyla inceltilmiş asittir. Çinko, magnezyum ve demir bu gazı çıkarır. Bakır, gümüş ve altın çıkarmaz. Soru sana bir metal ve bir asit verir; senden çıkan gazın adını ister.
Bu yazı bir laboratuvar tarifi değildir. Okul sırası hidrojene göre okunur; yakın metallerin yeri kitapta biraz kayabilir. Denklemleri tanırsın ve çıkan gazı ayırırsın. Elektron sayımını redoks tepkimeleri yazısında, asidin tanımını asit ve baz yazısında ayrıca görürsün.
Nitrik asit bu kuralın dışındadır. O asitte hidrojen gazı beklenmez. Daha aktif metal, daha az aktif metalin tuz çözeltisinden onu açığa çıkarır. Tuz, metalin asitle birleşince oluşturduğu bileşiktir.
- Aktiflik sıralaması: Metalleri, elektronu ne kadar kolay verdiklerine göre dizer. Bu diziye elektrokimyasal seri de denir.
- Hidrojenden aktif: Hidrojenden önce gelen metaldir. Seyreltik asitle hidrojen gazı çıkarabilir.
- Seyreltik ve derişik: Seyreltik asit suyla inceltilmiştir. Derişik asit inceltilmemiştir ve çıkan gazı değiştirebilir.
- Yükseltgen asit: Hidrojen yerine başka gaz veren asittir. Nitrik asit ve derişik sülfürik asit böyledir.
- Amfoter metal: Hem asitle hem kuvvetli bazla tepkime verebilen metaldir. Alüminyum ve çinko bu gruptadır.
Aktiflik Sıralaması Nedir?
Aktiflik sıralaması, metallerin elektron verme kolaylığına göre dizilişidir. Buna yükseltgenme eğilimi de denir. Öndeki metal elektronu daha kolay verir. Hidrojen metal değildir; sırada sınır olarak yer alır.
Okulda sık görülen sıra potasyum, sodyum, kalsiyum, magnezyum, alüminyum, çinko, demir, nikel, kalay, kurşun, sonra hidrojen, sonra bakır, cıva, gümüş ve altındır. Nikel, kalay ve kurşun bazı kitaplarda yer değiştirebilir. Kalsiyum, indirgenme potansiyeline göre sodyumdan daha aktiftir; soru ikisini yan yana sormuyorsa ikisini de hidrojenden aktif sayarsın. Hidrojenin yeri bu kaymadan etkilenmez.
Aktiflik sırası nasıl okunur?
Metali hidrojenle karşılaştırırsın. Hidrojenden önce geliyorsa seyreltik asitle hidrojen çıkarabilir. Hidrojenden sonra geliyorsa seyreltik hidroklorik asit ve seyreltik sülfürik asit bu gazı vermez. Sıra, tepkimenin her zaman hızlı görüneceğini söylemez.
Aşağıdaki tablo üç grubu ayırır. Soğuk suyla hidrojen çıkaran metaller asitte de aktiftir. Sınavda örnek çoğu zaman çinko veya demirdir.
| Grup | Ne olur | Kısa not |
|---|---|---|
| Suyla | Potasyum, sodyum ve kalsiyum soğuk suyla da hidrojen çıkarır | Suyla da çıkar |
| Asitle | Magnezyum, çinko ve demir seyreltik asitle hidrojen çıkarır | Asitle gaz çıkar |
| Pasif | Bakır, gümüş ve altın seyreltik asitle hidrojen çıkarmaz | Hidrojen çıkmaz |
Hangi Metal Asitle Tepkime Verir?
Seyreltik hidroklorik asit ve seyreltik sülfürik asit, hidrojenden aktif metalle tuz ve hidrojen gazı verir. Tuz, metal ile asidin birleştiği bileşiktir. Asidin türü değişirse çıkan gaz da değişir.
Çinko asitle tepkime verir mi?
Çinko hidrojenden önce gelir, bu yüzden aktiftir. Seyreltik hidroklorik asitte çinko klorür ve hidrojen gazı oluşur. Bu tepkimenin denklemi Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂ biçimindedir. Potasyum, sodyum ve kalsiyum da aktiftir; onlar soğuk suyla da hidrojen çıkarır.
Demir asitle tepkime verir mi?
Demir de hidrojenden aktiftir. Seyreltik sülfürik asitte demir(II) sülfat denilen demir tuzu ve hidrojen oluşur. Seyreltik hidroklorik asitte demir(II) klorür ve hidrojen oluşur. Nitrik asitte hidrojen beklenmez; derişik nitrik asit yüzeyde oksit bırakırsa gaz çıkışı görünmeyebilir.
Magnezyum asitle tepkir mi?
Magnezyum hidrojenden aktiftir. Seyreltik hidroklorik asitle magnezyum klorür ve belirgin bir hidrojen çıkışı olur. Soğuk sudaki tepkimesi yavaştır. Soru seyreltik asit diyorsa çıkan gazı hidrojen kabul edersin.
Hangi metaller su ile tepkime verir?
Potasyum, sodyum ve kalsiyum soğuk suyla metal hidroksit ve hidrojen verir. Magnezyumun soğuk sudaki tepkimesi yavaştır; seyreltik asitte hidrojen daha net çıkar. Demir ve çinko soğuk suyla bu gazı vermez. Su ile ilgili soru, asit sorusundan ayrı okunur.
Alüminyum hidrojenden aktiftir. Üstündeki ince oksit tabakası tepkimenin başlamasını geciktirebilir. Tabaka kalkınca seyreltik asitle hidrojen çıkar. Bu gecikme, metalin sıradaki yerini değiştirmez.
Kurşun da hidrojenden aktiftir. Seyreltik sülfürik asitte yüzeyde kurşun(II) sülfat birikir ve tepkime yavaşlar. Hidroklorik asitte benzer örtüyü kurşun(II) klorür oluşturur. Soru yalnızca sırayı soruyorsa kurşunu aktif sayarsın.
Hidrojenden Pasif Metaller Ne Yapar?
Hidrojenden sonra gelen metal, seyreltik asitle hidrojen çıkarmaz. Bakır seyreltik asitle birlikte verilmişse tepkime olmadığını anlarsın. Gazın adı, asit derişik olunca değişebilir.
Soy metaller hangileridir?
Soy metal, elektronu zor veren metaldir. Bakır, cıva, gümüş, altın ve platin bu grupta durur. Seyreltik asitle hidrojen vermezler. Yükseltgen asitte bakır başka gaz verebilir; altın tek bir asitle tepkime vermez.
Bakır seyreltik asitle tepkir mi?
Seyreltik hidroklorik asitte bakır hidrojen çıkarmaz. Seyreltik sülfürik asitte de hidrojen çıkarmaz. Derişik sülfürik asit bu kuralın dışındadır. Bakır bu derişik asitte bakır(II) sülfat, kükürt dioksit ve su verir.
Derişik asidin denklemi Cu + 2H₂SO₄ → CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O şeklindedir. Aynı denklemi seyreltik sülfürik asit için yazmazsın. Gazın adı, asidin derişik olup olmadığına bağlıdır.
Nitrik asit neden farklıdır?
Nitrik asit yükseltgen bir asittir. Hidrojen yerine azotlu bir gaz verir. Bakır, derişik nitrik asitte azot dioksit çıkarır. Seyreltik nitrik asitte gaz azot monoksittir.
Derişik nitrik asidin denklemi Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O şeklindedir. Seyreltik nitrik asitte ürünler bakır(II) nitrat, azot monoksit ve sudur. Metal hidrojenden aktif olsa bile soru nitrik asit diyorsa hidrojen yazmazsın.
Pasifleşme nedir?
Pasifleşme, metalin yüzeyinde koruyucu bir oksit oluşmasıdır. Derişik nitrik asit bunu demir ve alüminyumda yapabilir. Oksit, gaz çıkışını durdurur. Metal hidrojenden aktif kalsa da tepkime görünmeyebilir.
Altın neden asitle tepkimez?
Altın ve platin tek bir asitle tepkime vermez. Altın, kral suyu denilen karışımda çözünür. Kral suyu, hidroklorik asit ile nitrik asidin birlikte bulunduğu karışımdır. Bu yazı o karışımı hazırlama tarifi vermez.
Aşağıdaki tablo, asidin türüne göre gazı yan yana koyar. Aynı metal bile asit değişince başka gaz verebilir.
| Asit | Ne gözlenir | Kısa not |
|---|---|---|
| Seyreltik HCl | Hidrojenden aktif metal tuz ve hidrojen gazı verir | Hidrojen çıkar |
| Seyreltik asit | Seyreltik sülfürik asitte aynı gaz çıkar; bakır tepkime vermez | Bakır tepkime vermez |
| Derişik asit | Bakır derişik sülfürik asitte kükürt dioksit verir | Gaz hidrojen değildir |
| Nitrik asit | Azot oksitleri çıkar; hidrojen gazı beklenmez | Hidrojen beklenmez |
Aynı ayrımı soru üzerinde denemek istersen TYT Kimya Çalışma Sahası’nı kullanabilirsin. Gaz çıkışını görmek için metallerin asit ve bazlarla tepkimesi simülasyonuna bakabilirsin.
Yer Değiştirme Nasıl Okunur?
Yer değiştirmede daha aktif metal, daha az aktif metalin tuzunun içinden onu dışarı çıkarır. Çinko, bakır sülfat çözeltisine konunca bakır metal olarak görünür. Bakır, çinko sülfat çözeltisinde çinkoyu çıkaramaz.
Daha aktif metal tuzu nasıl açığa çıkarır?
Öndeki metal elektronu daha kolay verir. Çinko bakırdan öndedir; çinko ile bakır sülfat tepkimesi yürür. Demir de bakır tuzundan bakırı çıkarır. Bu tepkime ters yönde yürümez.
Bu tepkimenin denklemi Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu biçimindedir. Bakır elektron alır ve metal bakır olur; buna indirgenme denir. Çinko elektron verir; buna yükseltgenme denir. Ayrıntıyı redoks tepkimeleri yazısında görürsün.
Hangi metal daha aktiftir?
Önde duran metal daha aktiftir. Çinko demirden, demir bakırdan öndedir. Çinko bakır tuzundan bakırı çıkarır; bakır çinko tuzundan çinkoyu çıkarmaz. Çinko ve demir ikisi de hidrojenden aktif olsa bile aralarındaki sıra, hangisinin ötekini açığa çıkaracağını belirler.
Alüminyum hem asitle hem bazla mı tepkir?
Amfoter metal hem asitle hem kuvvetli bazla tepkime verir. Alüminyum, çinko ve kurşun bu gruptadır. Seyreltik asitle hidrojen çıkarırlar. Kuvvetli bazla da hidrojen çıkarabilirler.
Sınavda alüminyumun baz ürününe sodyum alüminat, çinkonunkine sodyum çinkat denir. Alüminyum denklemi 2Al + 2NaOH + 2H₂O → 2NaAlO₂ + 3H₂ biçimindedir; çinko denklemi Zn + 2NaOH → Na₂ZnO₂ + H₂ biçimindedir. Sulu çözeltide ürün bazen hidroksit kompleksi diye de yazılır ve gaz yine hidrojendir. Bu satırlar bir üretim tarifi değildir.
Bu sıra, standart indirgenme potansiyeli tablosunun nitel karşılığıdır. Orada indirgenme eğilimi yazılır; burada elektron verme kolaylığı öne alınır. Hücre gerilimi için elektrik ve elektrokimya yazısına, metalin kartı için periyodik tabloya bakarsın. Bu yazıda gerilim hesabı yoktur.
Aşağıdaki tablo, sık karışan dört durumu doğru okumayla yan yana koyar.
| Durum | Doğru okuma | Kısa not |
|---|---|---|
| Bakır | Seyreltik hidroklorik asitte bakır hidrojen gazı çıkarmaz | Tepkime beklenmez |
| Çinko | Çinko, bakır tuzundan bakırı açığa çıkarır | Bakır açığa çıkar |
| Alüminyum | Alüminyum kuvvetli bazla da hidrojen gazı çıkarır | Bazla da çıkar |
| Kurşun | Kurşun hidrojenden aktiftir ama yüzey kaplaması tepkimeyi yavaşlatır | Tepkime yavaşlar |
Seyreltik hidroklorik asit ile hidrojen gazı çıkaran metal hangisidir?
- A) Bakır
- B) Gümüş
- C) Çinko
- D) Altın
Çözüm: Çinko hidrojenden önce gelir. Bakır, gümüş ve altın seyreltik asitte hidrojen çıkarmaz. Cevap C seçeneğidir.
Derişik nitrik asitte bakırın çıkardığı gaz hangisidir?
- A) Hidrojen
- B) Azot dioksit
- C) Kükürt dioksit
- D) Oksijen
Çözüm: Derişik nitrik asit hidrojen yerine azot dioksit verir. Kükürt dioksit, derişik sülfürik asidin gazıdır. Cevap B seçeneğidir.
Tek yer değiştirme ve metalin asitle yükseltgenmesi için OpenStax tepkime sınıfları bölümü okunabilir. Konunun ders çerçevesi için MEB müfredatına uyulmuştur.
Bu yazıdan çıkarılacak 3 ana nokta:
- Hidrojenden önce gelen metal, seyreltik asitle hidrojen gazı çıkarır. Bakır, gümüş ve altın bu gazı çıkarmaz.
- Nitrik asitte ve derişik sülfürik asitte bakırın gazı hidrojen değildir.
- Daha aktif metal, daha az aktif metalin tuzunu açığa çıkarır. Alüminyum ve çinko kuvvetli bazla da hidrojen verebilir.
Özetle: Aktiflik sıralaması hidrojene göre okunur. Çinko seyreltik asitle hidrojen çıkarır; bakır aynı asitte bu gazı çıkarmaz. Nitrik asitte gaz azot oksididir. Çinko, bakır tuzundan bakırı açığa çıkarır.
Sonuç
Hangi metalin asitle tepkime verdiği sorulduğunda önce metali hidrojene göre yerleştirirsin. Seyreltik asitte hidrojen, yalnızca hidrojenden önce gelen metalde beklenir. Asit nitrik asitse veya derişik sülfürik asitse gazın adını ayrıca kontrol edersin.
Elektron aktarımını redoks tepkimeleri yazısında, asidin tanımını asit ve baz yazısında pekiştirebilirsin. Aynı sırayı sorularla denemek istersen TYT Kimya Çalışma Sahası’nı kullanabilirsin.
Metal ve asit tekrarını düzenli tutmak istiyorsan Ferrum paketlerine bakabilirsin.
Sıkça Sorulan Sorular
Hangi metaller asitle hidrojen çıkarır?
Potasyum, sodyum, kalsiyum, magnezyum, alüminyum, çinko, demir, nikel, kalay ve kurşun hidrojenden aktiftir. Seyreltik hidroklorik asit ve seyreltik sülfürik asitle hidrojen gazı beklenir. Yüzey kaplaması tepkimeyi yavaşlatabilir.
Bakır asitle tepkime verir mi?
Bakır seyreltik hidroklorik asit ve seyreltik sülfürik asitle hidrojen çıkarmaz. Derişik sülfürik asitte kükürt dioksit verir. Nitrik asitte azot oksidi verir. Bu gazların hiçbiri hidrojen değildir.
Altın neden asitle tepkimez?
Altın hidrojenden sonra gelir. Tek başına hidroklorik asit, nitrik asit veya sülfürik asitle tepkime vermez. Altın, kral suyu denilen karışımda çözünür. Bu yazı o karışımı hazırlama tarifi vermez.
Nitrik asitte neden hidrojen çıkmaz?
Nitrik asit yükseltgen bir asittir; hidrojen yerine azotlu bir gaz verir. Bakır derişik nitrik asitte azot dioksit, seyreltik nitrik asitte azot monoksit verir. Metal hidrojenden aktif olsa bile soru nitrik asit diyorsa hidrojen gazı beklenmez.
Daha aktif metal tuz çözeltisinde ne yapar?
Daha aktif metal, daha az aktif metalin tuz çözeltisinden onu açığa çıkarır. Çinko, bakır sülfat çözeltisinde bakırı serbest bırakır. Bakır, çinko sülfat çözeltisinde çinkoyu açığa çıkaramaz.
Yakup Demir
Ferrum · Kimya Öğretmeni ve YKS Kimya İçerik Yazarı
Ferrum kitapları yazarı ve YKS kimya içerikleri üzerinde çalışır. YKS kimya müfredatı, TYT ve AYT konu anlatımı videoları, soru dağılımı ve sınav stratejisi üzerine kısa, veri odaklı rehberler hazırlar.
