Zn
65.380Çinko
Zinc
Galvanizleme (çeliği pasa karşı koruma) için kullanılır. Biyolojik sistemlerde enzim kofaktörü. Piller ve baskı endüstrisinde.
30
65.38 g/mol
[Ar] 3d¹⁰ 4s²
2 | 8 | 18 | 2
1.65
7.134 g/cm³
419.5 °C
906.9 °C
Andreas Sigismund Marggraf
Çinko bileşikleri (pirinç: Cu-Zn) antik Hindistan, Çin ve Roma'da bilinmekteydi. Hint metalurjistleri 13. yüzyılda damıtmayla metalik çinko elde etti. Avrupa'da saf çinkoyu ilk kez 1746'da Alman kimyacı Andreas Sigismund Marggraf izole etti. Adı Almanca "Zinke" (uç, sivri) sözcüğünden gelir; çünkü fırındaki çinko kristalleri iğne benzeri yapıda oluşur.
ZnO
Çinko OksitZnS
Çinko SülfürZnCl₂
Çinko KlorürZnSO₄
Çinko SülfatZn(OH)₂
Çinko HidroksitGalvanizleme: çeliği sıcak daldırma veya elektrogalvanizleme yöntemiyle çinko kaplama; paslanmadan korunma
Çinko-karbon ve alkalin piller: Zn anot olarak kullanılır
Pirinç (Cu + Zn): musluk, kapı tokmağı, enstrüman (trompet, klarnet)
Çinko oksit (ZnO): güneş kremi UV filtresi; lastik vulkanizasyon aktivatörü; yarı iletken sensör
Çinko sülfür (ZnS): fosfor; TV tüpü, radar ekranı ve X-ışını görüntülemede
Diyet takviyesi ve ilaç: soğuk kesiciler (çinko glukonat), yara sargi kremi
300'den fazla enzim çinko içerir: karbonik anhidraz (CO₂ taşınması), karboksipeptidaz (protein sindirim), alkol dehidrojenaz (etanol metabolizması) ve DNA polimeraz bunların başında gelir. Çinko parmağı (zinc finger) proteinleri DNA'ya bağlanarak gen ekspresyonunu düzenler; immün sistem fonksiyonu, yara iyileşmesi, tat ve koku algısı için esansiyeldir. Eksikliği büyüme geriliği, bağışıklık baskılanması ve deri bozukluklarına neden olur.
01
Çinko, tam dolu 3d¹⁰ kabuğuyla bazı kimyacılar tarafından "sahte geçiş metali" olarak nitelendirilir; tüm bileşiklerinde d¹⁰ konfigürasyonunu korur ve renkli iyon oluşturmaz.
02
Galvanizlenmiş çelik, dünyada üretilen çeliğin yaklaşık yarısını kapsar; elektrokimyasal korumada Zn katodik koruma sağlar (Zn, Fe'den daha aktiftir).
03
Çinko eksikliği, dünya genelinde ~2 milyar insanı etkileyen en yaygın mikro besin eksikliklerinden biridir; çocuklarda büyüme geriliği ve bağışıklık baskılanmasına yol açar.
04
Zn(OH)₂ amfoterik: asit ortamında Zn²⁺, bazik ortamda [Zn(OH)₄]²⁻ (çinkat iyonu) oluşturur; Be(OH)₂ ve Al(OH)₃'e benzer.
05
Floresan ışık tüpü içindeki civa buharı UV yayar; bu UV ZnS fosfor tabakasını uyararak görünür beyaz ışığa dönüştürülür.
1
Grup 12, Periyot 4; elektron dizilimi [Ar] 3d¹⁰ 4s² → yalnızca +2 yükseltgenme basamağı (d¹⁰ değişmez).
2
Renksiz Zn²⁺: d¹⁰ konfigürasyonu d-d geçişine izin vermez → renksiz çözelti oluşturur.
3
Zn(OH)₂ amfoterik: Zn(OH)₂ + 2HCl → ZnCl₂ + 2H₂O; Zn(OH)₂ + 2NaOH → Na₂[Zn(OH)₄].
4
Zn + H₂SO₄(seyrek) → ZnSO₄ + H₂↑ (aktif metal; H₂ açığa çıkarır).
5
Galvanik seri: Zn, Fe'den daha aktiftir → galvanizlemede Zn feda anot görevi görür.