Giriş
Maarif Modelinde süreç temelli değerlendirme nedir? sorusu, «Öğrenciyi yıl boyunca nasıl izleriz?» sorusuyla aynı kapıdan girer. TYMM kimyada not artık çoğu zaman tek bir sınav kağıdına sıkışmaz; öğrencinin deneyde, projede ve performans görevinde hangi adımı ne zaman tamamladığı da kayda geçer.
Bu rehber öğretmen odaklıdır: süreç temelli değerlendirme ile sonuç odaklı ölçme farkı, yıl boyunca izleme araçları, kimya dersine örnek takvim ve kontrol listesi bir arada. Genel ölçme seti için Maarif ölçme değerlendirme rehberine, kanıt toplama için öğrenme kanıtı yazısına, rubrik tasarımı için Maarif rubrik rehberine bakabilirsiniz.
Öz ve akran değerlendirme adımları için öz ve akran değerlendirme, KİM kodları ve süreç bileşenleri için Öğrenme Çıktısı ve Süreç Bileşeni, modelin genel çerçevesi için Maarif Modeli Nedir? rehberlerini birlikte kullanın.
Kısa sonuç: Süreç temelli değerlendirme, yıl boyunca toplanan kanıtların rubrikle nota bağlanmasıdır; süreç takip formu bu sistemin omurgasıdır.
TYMM tema çıktıları ve değerlendirme yaklaşımı için tymm.meb.gov.tr adresini kullanın. Okul yıllık değerlendirme planı MEB ve okul yönetimiyle uyumlu olmalıdır; bu rehber uygulama özetidir.
Süreç Temelli Değerlendirme Nedir?
Süreç temelli değerlendirme, öğrencinin öğrenirken geçirdiği adımları sistematik olarak izlemek ve bu adımlara geri bildirim vermektir. Maarif kimyada bu yaklaşım FBAB (Fen Bilimleri Alan Becerileri), TYMM süreç bileşenleri ve kimya öğrenme çıktıları (KİM) ile hizalanır.
Sonuç odaklı ölçmede yalnızca «rapor teslim edildi mi?» sorusu öne çıkar. Süreç odaklı ölçmede «hipotez gerekçeli mi?», «veri tablosu eksiksiz mi?», «yorum kanıta dayalı mı?» soruları yıl boyunca tekrarlanır.
Süreç temelli değerlendirme nedir?
Maarif Modelinde süreç temelli değerlendirme; gözlem formu, süreç takip çizelgesi, rubrik, öz değerlendirme ve portfolyo ile öğrencinin öğrenme yolculuğunu kayıt altına alır. Not, bu kayıtların rubrikle puanlanmasıyla oluşur; tek seferlik teslim anına indirgenmez.
Sonuç Odaklı vs Süreç Odaklı Değerlendirme
| Özellik | Sonuç odaklı | Süreç odaklı (Maarif) |
|---|---|---|
| Ne ölçülür? | Final ürün (rapor, poster) | Ürün + ara adımlar (gözlem, veri, yorum) |
| Ne zaman? | Çoğunlukla teslim günü | Yıl boyunca; tema tema |
| Araç | Cevap anahtarı, puan | Süreç takip formu, rubrik, öz değerlendirme |
| Geri bildirim | Genelde sonrası | Biçimlendirici; eksik adım erken yakalanır |
| Kimya örneği | «Deney raporu 80 puan» | Gözlem + hipotez + veri + yorum ayrı rubrik satırı |
Maarif ölçme setinde ikisi bir arada kullanılır: yazılı sınav sonuç odaklı kalabilir; performans görevi ve laboratuvar süreci süreç temelli izlenir. Ayrım için sınav, proje ve süreç takibi rehberine bakabilirsiniz.
Biçimlendirici ve Betimleyici Değerlendirme
Öğretmen aramalarında süreç temelli değerlendirme çoğu zaman biçimlendirici değerlendirme ile aynı cümlede geçer. TYMM kimyada biçimlendirici ölçme, öğrenme sürecinde ara geri bildirim vermek; betimleyici ölçme ise dönem sonunda «ne kadar öğrendi?» sorusuna yanıt vermektir.
Biçimlendirici değerlendirme nedir?
Biçimlendirici değerlendirme, öğrenmeyi geliştirmek için süreç içinde yapılan ölçmedir. Kimya deneyinde hipotez aşamasında rubrik geri bildirimi, veri tablosundaki eksik satırın işaretlenmesi veya öz değerlendirme sonrası görüşme biçimlendirici örnektir. Amaç not vermekten çok bir sonraki adımı netleştirmektir.
Betimleyici değerlendirme ise belirli bir dönemin sonunda (yazılı sınav, performans görevi finali, proje teslimi) öğrencinin ulaştığı düzeyi kayda geçirir. Maarif Modelinde ikisi birlikte çalışır: yıl boyunca biçimlendirici izleme, dönem sonunda betimleyici not.
| Özellik | Biçimlendirici | Betimleyici |
|---|---|---|
| Amaç | Öğrenmeyi yönlendirmek, eksik adımı düzeltmek | Dönem sonu düzeyi kaydetmek (not) |
| Zaman | Süreç boyunca; tema tema | Sınav / final teslimi anında |
| Araç | Süreç takip formu, ara rubrik, gözlem formu | Yazılı sınav, final rubrik, proje puanı |
| Kimya örneği | «Veri tablosu eksik; 7. hafta tamamla» geri bildirimi | Performans görevi final rubrik puanı |
| Maarif bağlantısı | Süreç temelli değerlendirme + öğrenme kanıtı | Ölçme değerlendirme setindeki sınav / proje payı |
Süreç temelli izleme çoğunlukla biçimlendirici katmandır; dönem notuna yansıyan kısım betimleyici olur. Not dağılımı için Maarif ölçme değerlendirme rehberine, öz değerlendirme adımları için öz ve akran değerlendirme yazısına bakabilirsiniz.
Yıl Boyunca İzleme Araçları
Öğrenciyi yıl boyunca izlemek için TYMM kimyada şu araç seti önerilir:
Süreç takibi ile süreç temelli değerlendirme aynı mı?
Süreç takibi izlemenin aracıdır: form, çizelge veya dijital dosyada adım adım kayıt tutulur. Süreç temelli değerlendirme ise bu kayıtların rubrik ve not sistemine bağlanmasıdır. Takip formu olmadan süreç temelli değerlendirme eksik kalır; rubrik olmadan takip formu tek başına nota dönüşmez.
- Süreç takip formu: Adım, tarih, imza, öğretmen notu sütunları; FBAB ile eşleşir.
- Gözlem formu: Ders içi davranış ve deney adımı kaydı (gözlem formu örnekleri).
- Rubrik: Her süreç adımı için 1–4 veya dereceli puan (rubrik rehberi).
- Öz değerlendirme: Öğrenci rubrik satırlarını kendi doldurur; öğretmen karşılaştırır.
- Portfolyo / dijital klasör: Taslak rapor, veri tablosu, foto kanıt birikir.
- Ara geri bildirim: Eksik adım veli veya öğrenci görüşmesinde paylaşılır.
Öğrenciyi yıl boyunca nasıl izleriz?
Yıllık takvimde her tema için «hangi haftada hangi kanıt» sorusunu yanıtlayın. Süreç takip formunu öğrenciye verin; her adım tamamlandığında tarih ve imza işlensin. Okul ölçme planına göre rubrik ara puanları kayda alınsın veya dönem notuna yansıtılsın; finalde sürpriz kalmasın.
| Araç | İzleme odağı ve sıklık |
|---|---|
| Süreç takip formu | FBAB adımları, teslim tarihleri · Her performans / proje |
| Gözlem formu | Deney davranışı, güvenlik, veri kaydı · Laboratuvar günleri |
| Rubrik | Beceri düzeyi (gerekçe, grafik, yorum) · Ara + final |
| Öz değerlendirme | Öğrencinin kendi algısı vs rubrik · Teslim öncesi |
| Portfolyo | Tüm kanıt birikimi · Yıl boyu |
Kimya Dersinde Yıllık Takvim Örneği
Aşağıdaki tablo 9. sınıf «Etkileşim» temasında süreç izlemenin nasıl yayıldığını gösterir; sınıf ve okul planınıza göre uyarlayın.
| Zaman | Süreç adımı ve toplanan kanıt |
|---|---|
| 1. dönem, 3. hafta | Gözlem + güvenlik · Gözlem formu, laboratuvar kuralları imzası |
| 1. dönem, 5. hafta | Hipotez + plan · Süreç takip formu 1. satır, rubrik taslağı |
| 1. dönem, 7. hafta | Veri toplama · Veri tablosu, ara rubrik puanı |
| 1. dönem, 9. hafta | Yorum + gerekçe · Öz değerlendirme, öğretmen geri bildirimi |
| 2. dönem | Performans / proje finali · Portfolyo, final rubrik, süreç formu tamam |
Performans görevi tasarımı için performans görevi rehberine, 9. sınıf tema detayı için 9. Sınıf Kimya Maarif rehberine bakabilirsiniz.
KİM çıktı kodlarını tema sayfasından kontrol ederken Ferrum Periyodik Tablo ile kimya kavramlarını pekiştirebilir; beceri temelli soru örnekleri için beceri temelli sorular hubına gidebilirsiniz.
FBAB, KİM ve Süreç Bileşeni Bağlantısı
Süreç takip formundaki her satır üç soruya cevap vermelidir:
- Hangi FBAB becerisi görülüyor? (Bilimsel süreç becerileri listesi)
- Hangi KİM öğrenme çıktısına kanıt? (Öğrenme çıktısı rehberi)
- Hangi süreç bileşeni (a-b-c-d) işaretlendi?
Örnek: «Asit-baz gözleminde pH değişimini tabloya aktarır» satırı KİM çıktısı + «gözlemler» fiili + FBAB «gözlem yapma» ile aynı hizada olmalıdır. Form, rubrik ve öz değerlendirme aynı dili kullanırsa öğrenci neyin beklendiğini anlar.
6 Adımda Süreç Temelli İzleme Kurulumu
Yukarıdaki HowTo adımlarının özeti: yıllık takvim → süreç takip formu → rubrik eşleştirme → öz değerlendirme → portfolyo → veli bilgilendirme. İlk uygulamada tek temayla pilot yapın; formu ikinci temada sadeleştirin veya genişletin.
YKS Öğrencisi İçin Süreç Takibi
YKS adayı öğrenci de süreç rubriğinden kazanır: gerekçeli yanıt, veri yorumu ve grafik okuma beceri temelli sorulara taşınır. Süreç formu «sınav dışı not» gibi görünse de aslında beceri alışkanlığı kaydıdır. Öğrenciye rubrik geri bildirimini TYT tekrarına bağlayabilirsiniz; TYT Kimya Çalışma Sahası ile konu takibi desteklenir.
Veli Bilgilendirme
Veli «Neden sürekli form dolduruluyor?» diye sorabilir. Kısa açıklama: TYMM, öğrencinin sadece sınavda değil süreçte ne yaptığını da ölçüme alır. Not dağılım tablosu, süreç takvimi ve rubrik özeti veli toplantısında paylaşılmalıdır. Genel veli dili için Veliler İçin Maarif Model Rehberine yönlendirebilirsiniz.
Bu yazıdan çıkarılacak 3 ana nokta:
- Süreç temelli değerlendirme, öğrencinin yıl boyunca öğrenme adımlarını kayıt altına alır; final ürün tek başına yetmez.
- Süreç takip formu, rubrik, gözlem formu ve portfolyo birlikte izleme setini oluşturur.
- FBAB, KİM ve süreç bileşeni aynı form satırında hizalanırsa ara geri bildirim şeffaf olur.
Özetle: Maarif Modelinde öğrenciyi yıl boyunca izlemek, süreç kanıtlarını takvimle toplayıp rubrikle nota bağlamaktır; süreç temelli değerlendirme bu sistemin adıdır.
Öğretmen Kontrol Listesi
- Yıllık süreç takvimi öğrenciye ve veliye açıklandı mı?
- Süreç takip formu FBAB ve KİM ile eşleşiyor mu?
- Rubrik satırları form adımlarıyla aynı dilde mi?
- Ara geri bildirim tarihleri takvimde var mı?
- Öz değerlendirme finalden önce uygulanıyor mu?
- Portfolyo veya dijital klasör yıl boyu güncelleniyor mu?
- Not dağılımında süreç kanıtının payı belirtildi mi?
Sonuç
Maarif süreç temelli değerlendirme, «Öğrenciyi yıl boyunca nasıl izleriz?» sorusunun TYMM cevabıdır: süreç takip formu ve rubrik omurgası, gözlem formu ve portfolyo kanıt deposu, öz değerlendirme ve ara geri bildirim ise şeffaflık katmanıdır.
Kimya dersinde deney, performans görevi ve proje aynı mantıkla izlenir; yazılı sınav bu setin tamamlayıcı parçasıdır. Ölçme araçlarının tam listesi için Maarif ölçme değerlendirme rehberine, soru türleri için Maarif kimya soruları rehberine devam edebilirsiniz.
TYT ve AYT kimya tekrarını süreç becerileriyle birleştirmek isteyen öğrencileriniz için TYT Çalışma Sahası ve Ferrum paketleri yıllık plan desteği sunar; öğretmen planlaması için Maarif öğretmen rol rehberine bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Öğrenciyi yıl boyunca nasıl izleriz?
Süreç takip formu, gözlem formu, rubrik, öz değerlendirme, portfolyo ve ara geri bildirim toplantıları kullanılır. Her tema için hangi haftada hangi kanıtın toplanacağı yıllık takvimde önceden bellidir.
Süreç takibi ile süreç temelli değerlendirme aynı mı?
Süreç takibi, izlemenin aracıdır (form, çizelge, dijital dosya). Süreç temelli değerlendirme ise bu kayıtların rubrik ve not sistemine bağlanmasıdır. Takip formu olmadan süreç temelli değerlendirme eksik kalır.
Kimya dersinde süreç izleme örneği nedir?
Asit-baz deneyinde öğrenci gözlem formu doldurur, hipotez yazar, veri tablosu tamamlar, yorum satırına gerekçe ekler. Öğretmen her adımı tarih ve rubrik satırıyla işaretler; final rapor tek seferde değil, adım adım birikir.
Veli süreç temelli değerlendirmeyi nasıl anlar?
Veliye not dağılım tablosu, süreç takvim ve rubrik özeti verilir. «Sadece sınav» değil; performans görevi ve süreç kanıtının da nota girdiği açıklanır. Veli rehberi için ayrı blog yazısına bakılabilir.
Süreç temelli değerlendirme YKS hazırlığına engel mi?
Hayır. Süreç kanıtı beceri ve gerekçe alışkanlığı kazandırır; bu da beceri temelli soru ve açık uçlu yanıtlara yardım eder. YKS öğrencisi de rubrik geri bildiriminden hangi adımı güçlendireceğini görür.
Yakup Demir
Ferrum · Kimya Öğretmeni ve YKS Kimya İçerik Yazarı
Ferrum kitapları yazarı ve YKS kimya içerikleri üzerinde çalışır. YKS kimya müfredatı, TYT ve AYT konu anlatımı videoları, soru dağılımı ve sınav stratejisi üzerine kısa, veri odaklı rehberler hazırlar.
