Giriş
Maarif Modelinde öz değerlendirme ve akran değerlendirme nasıl yapılır? sorusu, rubrik dağıttığınız halde öğrencinin neye göre not aldığını sormasıyla birlikte gelir. TYMM kimya programında alternatif ölçme araçları yalnızca öğretmen puanı değil; öğrencinin kendi sürecini ve ürününü okuma becerisini de ölçer.
Bu rehber öğretmen odaklıdır: öz ve akran değerlendirme tanımı, fark tablosu, 6 adımlı uygulama, kimya deney raporu için örnek formlar, puanlama ağırlığı ve kontrol listesi bir arada. Öğrenme kanıtı, ölçek ve gözlem formu örnekleri için ayrı rehbere bakabilirsiniz. Maarif ölçme setinin tamamı için ölçme değerlendirme rehberine, performans görevi tasarımı için Maarif Performans Görevi rehberine, öğretmen rolü için Maarif Öğretmen Rolü yazısına bakabilirsiniz.
Kısa sonuç: Öz ve akran değerlendirme rubrik olmadan adil işlemez; formlar rubrik satırlarıyla birebir eşleşmelidir.
Değerlendirme ilkeleri TYMM (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli — MEB) kimya öğretim programı ve okul yıllık planına göre uygulanır. Rubrik ve formlar tema sayfasındaki kimya öğrenme çıktısı (KİM kodu) ve alan becerileri (FBAB) ile uyumlu olmalıdır.
Öz Değerlendirme Nedir?
Öz değerlendirme, öğrencinin kendi çalışmasını önceden paylaşılan rubrik (değerlendirme ölçüt tablosu) satırlarına göre puanlaması ve kısa gerekçe yazmasıdır. Kimya dersinde tipik ürünler: deney raporu, gözlem tablosu, performans görevi posteri, laboratuvar defteri sayfası.
Öz değerlendirme notun yerine geçmez; öğrenciye hangi ölçütte güçlü veya gelişime açık olduğunu gösterir. Teslim öncesi veya teslimle birlikte doldurulur; öğretmen formu okuyarak geri bildirim cümlesi yazar.
Öz değerlendirme nasıl yapılır? (Kısa cevap)
Rubrik satırlarını forma kopyala → öğrenci her satırda kendine puan ver → bir cümle kanıt yaz → formu ürünle birlikte teslim et → öğretmen puanı ile karşılaştır.
Öz Değerlendirme, Öz Bildirim ve Öz Yansıtma Arasındaki Fark Nedir?
Üç kavram sık karıştırılır; Maarif kimyada her birinin yeri farklıdır:
- Öz değerlendirme: Rubrik satırlarına göre puan + kısa gerekçe. Tek bir görev sonrası doldurulur; nota yansıyabilir (düşük ağırlıkla). Bu rehberdeki formlar öz değerlendirmedir.
- Öz bildirim: Öğrencinin kendi becerisine dair serbest veya yarı yapılandırılmış ifade. Sayısal puan zorunlu değildir; genelde gelişim görüşmesi veya veli bilgilendirme için kullanılır. Rubrik olmadan öz bildirim tek başına adil not vermez.
- Öz yansıtma: Süreç sonrası paragraf: ne öğrendim, hangi ölçütü geliştireceğim. Portfolyo dosyasının sonunda sık görülür; rubrik puanı yerine gelişim özeti taşır.
Pratik kural: Performans görevi veya deney raporunda resmi ölçüm için rubrikli öz değerlendirme formu kullanın; dönem sonu portfolyoda aynı rubrik satırlarını hatırlatan kısa öz yansıtma paragrafı ekleyin. Öz bildirim ile öz değerlendirmeyi aynı forma yazdırmayın; öğrenci hangisinin nota girdiğini karıştırır.
Akran Değerlendirme Nedir?
Akran değerlendirme, öğrencinin sınıf arkadaşının ürününü aynı rubrik dilinde okuyup kısa geri bildirim vermesidir. Amaç birbirine not vermek değil; kanıta dayalı yorum alıştırmasıdır. Kimyada gözlem tablosu eksikliği, gerekçesiz yorum veya güvenlik ihlali gibi noktalar rubrik satırına işaret edilir.
Öğretmen oturumu yönetir: saygılı dil, kişisel eleştiri yasağı, süre sınırı. İsteğe bağlı anonim numaralandırma kullanılır; not tartışması sınıfta yapılmaz.
Akran değerlendirme nasıl yapılır? (Kısa cevap)
Kuralları oku → eşleştir → rubrik satırlarını işaretle → bir geliştirme cümlesi yaz → formu sahibine veya öğretmene ver → öğretmen nihai puanı belirler.
TYMM Öz ve Akran Değerlendirme Nedir?
TYMM öz değerlendirme ve akran değerlendirme, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli alternatif ölçme setinin parçasıdır. Yazılı sınav ve beceri temelli soruların yanında öğrencinin ürün ve süreç kanıtını çok boyutlu okumayı hedefler.
TYMM kimyada performans görevi ve proje rubriği dağıtıldığında öz form eklemek, öğrencinin rubrik dilini öğrenmesini hızlandırır. SDÖB (Sosyal-Duygusal Öğrenme Becerileri) boyutunda empati, geri bildirim alma ve sorumluluk bu oturumlarla desteklenir. Genel model için Maarif Modeli Nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Öğretmen, Öz ve Akran Değerlendirme Farkı
| Özellik | Öğretmen değerlendirme | Öz değerlendirme | Akran değerlendirme |
|---|---|---|---|
| Kim puanlar? | Öğretmen | Öğrenci (kendi ürünü) | Öğrenci (başkasının ürünü) |
| Amaç | Resmi not, program uyumu | Farkındalık, gelişim hedefi | Kanıtlı geri bildirim alıştırması |
| Not ağırlığı | Genelde %60–80 | %10–20 (okul planına göre) | %0–15 veya yalnızca geri bildirim |
| Kimya örneği | Rubrikle pH raporu puanlama | Gözlem tablom eksik, yorumu geliştireceğim | Verin birimleri doğru; gerekçe zayıf |
Portfolyo Değerlendirme ile Öz Değerlendirme Farkı
Portfolyo değerlendirme ile öz değerlendirme farkı, alternatif ölçme planını yazarken sık sorulur. Portfolyo dönem boyunca biriken kanıtları toplar; öz değerlendirme tek görev sonrası rubrik formudur. Performans görevi ise sınırlı süreli tek ürün ölçer. Üçü birlikte TYMM kimya alternatif ölçme setini oluşturabilir.
Performans görevi ile portfolyo ayrımı için Maarif Performans Görevi karşılaştırma tablosuna bakabilirsiniz.
| Özellik | Portfolyo | Performans görevi | Öz değerlendirme | Akran değerlendirme |
|---|---|---|---|---|
| Süre | Dönem boyunca birikim | Birkaç ders saati – 2 hafta | Görev teslimi anında | 10–15 dakikalık oturum |
| Ürün | Seçilmiş rapor, poster, yansıtma dosyası | Tek rapor, deney kaydı, poster | Rubrikli öz form + görev ürünü | Rubrikli geri bildirim kartı |
| Kim puanlar? | Öğretmen (parça rubrikleri + genel ölçüt) | Öğretmen (ana rubrik) | Öğrenci (kendi ürünü) | Öğrenci (başkasının ürünü) |
| Değerlendirme aracı | Parça rubrikleri + öz yansıtma ölçütü | Ayrıntılı rubrik tablosu | Rubrik satırlarıyla aynı öz form | Aynı rubrik diliyle geri bildirim formu |
| Kimya örneği | Dönem boyunca 3 deney raporu + son yansıtma | Tek haftalık pH gözlem raporu | Rapor sonunda gözlem satırına 2/3 puan | Arkadaş raporunda birim sütunu eksik uyarısı |
Portfolyo içindeki her parça ayrı rubrikle puanlanabilir; dönem sonunda öğrenciden öz yansıtma paragrafı isteyebilirsiniz. Tek performans görevinde ise aynı rubriğin kısaltılmış öz değerlendirme formu yeterlidir; akran oturumu isteğe bağlı eklenir.
6 Adımda Öz ve Akran Değerlendirme Uygulaması
- Rubrik ölçütlerini netleştirin. Gözlem, gerekçe, güvenlik, dil satırları hem öğretmen hem formlarda aynı olsun.
- Öz değerlendirme formunu görevle dağıtın. Teslim dosyasının son sayfasına eklenmesini isteyin.
- Akran kurallarını sınıfta okuyun. Kişisel eleştiri yok; rubrik dili zorunlu.
- 10–15 dakikalık oturum yapın. Anonim eşleştirme veya numaralı ürün kullanın.
- Öğretmen puanını birleştirin. Ağırlıkları dönem başında yazılı verin.
- Gelişim cümlesi isteyin. Bir sonraki görevde hangi ölçüt gelişecek?
Kimya Öz Değerlendirme Formu Örneği
Aşağıdaki tablo deney raporu / performans görevi için uyarlanabilir. Puan sütunu rubrikle aynı ölçekte olmalıdır (ör. 0–3).
| Rubrik ölçütü | Kendime puan (0–3) | Kanıt / kısa gerekçe |
|---|---|---|
| Güvenlik ve malzeme | … | Gözlük kullandım; atık bölümünü doldurdum |
| Gözlem tablosu | … | pH değerlerini birimle yazdım; bir satır eksik kaldı |
| Gerekçeli yorum | … | Gözlemle asit tanımını bağladım |
| Gelişim hedefim | — | Sonraki görevde yorum bölümünü uzatacağım |
Kimya Akran Değerlendirme Formu Örneği
Akran formu puan vermek zorunda değildir; geliştirme cümlesi yeterli olabilir. Nota yansıyacaksa rubrik ölçeği öz form ile aynı olmalıdır.
| Rubrik ölçütü | Güçlü yön (1 cümle) | Geliştirme önerisi (1 cümle) |
|---|---|---|
| Gözlem tablosu | Tüm maddeler kayıtlı | Birim sütununa L/s eklenmeli |
| Sınıflandırma | Asit/baz grupları doğru | Gerekçe cümlesi veriyle desteklenmeli |
| Bilimsel dil | Bölüm başlıkları tam | Yorumda kavram tekrarı azaltılabilir |
Performans görevi rubriğini hazırlarken 20 puanlık rubrik tablosunu öz ve akran formlarına doğrudan uyarlayabilirsiniz.
Kimyada Öz ve Akran Değerlendirme Nerede Kullanılır?
- Performans görevi sonrası: Rapor tesliminde öz form zorunlu; isteğe bağlı akran oturumu.
- Laboratuvar dersi: Deney sonu kısa öz form; grup içi akran geri bildirimi.
- Proje / portfolyo: Dönem sonu seçilmiş kanıtlar + öz yansıtma paragrafı; parça başına rubrikli öz form ayrı tutulabilir.
- Beceri temelli yazılı: Açık uçlu soruda öz kontrol listesi (iddia, kanıt, gerekçe).
Beceri temelli soru yazımı için Beceri Temelli Soru Yazma rehberine, öğrenci çözüm tarafı için Maarif Kimya Soruları Nasıl Çözülür? yazısına bakabilirsiniz.
Puanlama Ağırlığı Nasıl Belirlenir?
Okul planınız farklı olabilir; öğrenciye dönem başında yazılı verin. Örnek dağılım:
| Bileşen | Örnek ağırlık | Not |
|---|---|---|
| Öğretmen rubrik puanı | %70 | Resmi notun ana kaynağı |
| Öz değerlendirme | %15 | Öğrenci kendini aşırı yükseltirse öğretmen düzeltir |
| Akran geri bildirimi | %15 veya 0 | Yalnızca geri bildirim de olabilir |
Öğretmen Kontrol Listesi
- Rubrik öğrenciye önceden verildi mi?
- Öz form rubrik satırlarıyla birebir eşleşiyor mu?
- Akran kuralları (saygı, kanıt, gizlilik) okundu mu?
- Not ağırlıkları dönem başında yazılı mı?
- Akran puanı nota giriyorsa manipülasyon riski için anonimlik var mı?
- Öğretmen nihai puanı forma yazılı geri bildirimle birlikte döndürdü mü?
Sık Yapılan Hatalar
| Hata | Sonuç | Düzeltme |
|---|---|---|
| Rubrik olmadan öz form | Keyfi puan | Önce rubrik, sonra form |
| Akran notunu sınıfta tartışma | Kırgınlık, güvensizlik | Form sahibine kapalı geri bildirim |
| Öz puanı doğrudan not sayma | Şişirilmiş ortalama | Öğretmen kalibrasyonu |
| Kişisel eleştiriye izin | SDÖB hedefi bozulur | Yalnızca ürün dili kuralı |
Öğrenci ve YKS Köprüsü
Öz değerlendirme, öğrenciye hangi ifade doğru ve neden sorusunu kendi cevabına uygulama alıştırması verir. Argümantasyon modeli (iddia, kanıt, gerekçe) ile TYT yorum sorularına hazırlık birbirini destekler.
Öğrencileriniz sistemli tekrar için TYT Kimya Çalışma Sahası ve Periyodik Tablo aracını kullanabilir.
Bu yazıdan çıkarılacak 3 ana nokta:
- Öz ve akran değerlendirme rubrik satırlarıyla aynı dilde yapılır; rubrik olmadan form işe yaramaz.
- Öğretmen puanı ana ağırlığı taşır; öz ve akran gelişim ve geri bildirim içindir.
- Akran oturumunda saygılı, kanıtlı dil ve gizlilik kuralı zorunludur.
Özetle: Maarif öz ve akran değerlendirme, notun yanında öğrencinin kendi sürecini okumasını öğretir.
Sonuç
Maarif Modelinde öz değerlendirme ve akran değerlendirme, TYMM kimya alternatif ölçmesinin tamamlayıcı parçasıdır. Rubrik, öz form ve akran geri bildirimi birlikte kullanıldığında öğrenci hem ürün hem süreç kanıtını görür.
Performans görevi tasarımı için performans görevi rehberini; beceri temelli değerlendirme için beceri temelli sorular hub yazısını birlikte kullanın.
Tüm Maarif kimya rehberleri YKS Kimya Blogunda; sınıfınız için Ferrum paketlerine göz atabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Akran değerlendirme nedir, nota girer mi?
Akran değerlendirme, öğrencinin sınıf arkadaşının ürününü rubrik dilinde yorumlamasıdır. Okul planına göre akran puanı doğrudan nota eklenebilir veya yalnızca geri bildirim olarak kalır; öğretmen ağırlığı genelde daha yüksektir (%60–80). Önemli olan kanıta dayalı, saygılı geri bildirim dilidir.
Öz değerlendirme ile akran değerlendirme arasındaki fark nedir?
Öz değerlendirme öğrencinin kendi çalışmasına bakmasıdır; akran değerlendirme başka bir öğrencinin ürününü rubrikle okumasıdır. İkisi de öğretmen değerlendirmesinin yerine geçmez; üçü birlikte alternatif ölçme setini oluşturur.
Kimya dersinde öz değerlendirme formu nasıl doldurulur?
Öğrenci rubrikteki her satır için kendine puan verir (ör. gözlem tablosu: 2/3) ve bir cümle gerekçe yazar. Deney raporunda güvenlik, veri, yorum satırları ayrı ayrı işaretlenir; form raporun son sayfasına eklenir.
Akran değerlendirme sınıfta nasıl uygulanır?
Öğretmen kısa kuralları okur: kişisel eleştiri yok, rubrik dili kullan, kanıt göster. Eşleştirme anonim veya numaralı olabilir; 10–15 dakikada her öğrenci bir form doldurur. Toplu not tartışması yapılmaz; geri bildirim kağıdı sahibine döner.
Öz değerlendirme rubriği örneği nerede bulunur?
Bu rehberde kimya deney raporu için öz ve akran formları tablo halinde verilmiştir. Performans görevi rubriği için Maarif performans görevi rehberindeki 20 puanlık tablo da öz forma dönüştürülebilir; rubrik satırları forma birebir kopyalanmalıdır.
TYMM öz değerlendirme zorunlu mu?
TYMM (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli) alternatif ölçme araçlarında öz ve akran değerlendirmeyi teşvik eder; her okulun yıllık planında ağırlık farklı olabilir. Zorunluluk okul müfredat planına bağlıdır; rubrik dağıtıldığında öz form eklemek ölçme güvenilirliğini artırır.
Öz değerlendirme ile öz bildirim arasındaki fark nedir?
Öz değerlendirme rubrik satırlarına göre puan ve kısa gerekçe ister; öz bildirim ise öğrencinin kendi becerisine dair serbest veya yarı yapılandırılmış ifadedir, sayısal puan zorunlu değildir. Maarif kimyada öz bildirim tek başına not yerine geçmez; rubrikli öz form resmi ölçme aracıdır.
Portfolyo değerlendirme ile öz değerlendirme arasındaki fark nedir?
Portfolyo dönem boyunca biriken birden çok kanıtı (rapor, poster, öz yansıtma) bir dosyada toplar; öz değerlendirme ise tek bir görev sonrası rubrik formudur. Portfolyonun son sayfasındaki öz yansıtma paragrafı gelişim özeti verir; görev bazlı öz form ise o ürünün ölçütlerine puan yazar.
Yakup Demir
Ferrum · Kimya Öğretmeni ve YKS Kimya İçerik Yazarı
Ferrum kitapları yazarı ve YKS kimya içerikleri üzerinde çalışır. YKS kimya müfredatı, TYT ve AYT konu anlatımı videoları, soru dağılımı ve sınav stratejisi üzerine kısa, veri odaklı rehberler hazırlar.
