TYMM tema sayfasındaki her öğrenme çıktısının altında a, b, c… maddeleri vardır; bunlar süreç bileşenidir — yani hangi adımda ne yapacağının listesi. Okul sınavında gözleme dayalı önerme, veriden sonuç çıkarma ve gerekçelendirme gibi ifadeler bu adımları ölçer. Konu çalışırken yalnızca formül değil; alt maddeleri yapabiliyor muyum diye kontrol et. TYT paragraf sorularında veri → yorum → sonuç sırası aynı mantıktır. Ayrıntı: YKS öğrenci notları bölümüne bak.
Giriş
TYMM kimya sayfalarında her öğrenme çıktısının hemen altında a) … b) … c) … şeklinde listelenen maddeler süreç bileşenidir. Öğretmenler bunları ders planına nasıl yerleştireceğini sorar; öğrenciler ise sınavda neyin ölçüleceğini merak eder.
Bu rehber öğretmen odaklıdır: süreç bileşeninin tanımı, soru ve etkinliğe somut yansıması, kimya dersinden eşleştirme tabloları ve sınıf içi kontrol listesi bir arada. Bağlam-beceri-kanıt üçlüsüyle etkinlik tasarımı için Sınıf İçi Etkinlik Tasarımı rehberini, öğrenme çıktısı ve çıktı kodları için Öğrenme Çıktısı ve Süreç Bileşeni rehberini, modelin genel çerçevesi için Maarif Modeli Nedir? yazısını, soru türleri için Maarif Kimya Soruları rehberini birlikte kullanın.
Kısa sonuç: Süreç bileşeni ezber listesi değil; soru, etkinlik ve rubriğin ortak dilidir.
TYMM kimya öğretim programı ve tema sayfaları tymm.meb.gov.tr üzerinden yayımlanır. Süreç bileşenleri program metninde çıktının hemen altında listelenir; sıra ve ifade değiştirilmez.
Süreç Bileşeni Nedir?
Süreç bileşenleri, bir öğrenme çıktısına ulaşırken öğrencinin sırayla gerçekleştirmesi gereken beceri adımlarıdır. Programda a, b, c, ç, d (bazı çıktılarda e) harfleriyle yazılır.
Her madde fiil odaklı bir eylem taşır: gözlemler, önerme oluşturur, karşılaştırır, sonuç çıkarır, tahmin eder, sorgular. Bu eylemler, çıktı cümlesindeki alan becerisinin (FBAB) veya kavramsal becerinin (KB) parçalarıdır. FBAB listesi için Bilimsel Süreç Becerileri, KB listesi için Kavramsal Beceriler rehberine bakın.
Tipik akış şu kalıbı izler: veri/gözlem → önerme veya varsayım → karşılaştırma → sonuç → tahmin veya uygulama → sorgulama/değerlendirme. Ezber sırası değil; bilimsel akıl yürütmenin yapılandırılmış haliidir.
Öğrenme Çıktısından Farkı
| Özellik | Öğrenme çıktısı | Süreç bileşeni (a–e) |
|---|---|---|
| Soru | Ders sonunda ne yapabilmeli? | Bunu hangi adımlarla yapmalı? |
| Biçim | Tek cümle + X.Y.Z kodu | Alt maddeler (a, b, c…) |
| Soruda rolü | Hangi beceri+konu birleşimi ölçülüyor | Hangi adımın kökte hedeflendiği |
| Etkinlikte rolü | Haftanın genel hedefi | Her ders oturumunun mini hedefi |
| Rubrikte rolü | Performans görevinin üst başlığı | Her puanlama satırı |
Örnek: 9.2.4 numaralı çıktıda Lewis nokta yapısına ilişkin çıkarımda bulunabilme hedeftir. Altındaki a–e maddeler varsayım → örüntü → karşılaştırma → önerme → değerlendirme rotasını verir. Konu anlatımı sadece araçtır; ölçülen şey bu rotanın uygulanmasıdır.
Üç Kritik Kural
- Sıra sabittir: a tamamlanmadan c'ye geçilmez; tüm adımlar öğrenme-öğretme sürecinde yer alır.
- İfade değiştirilemez: Öğretmen farklı materyal kullansa da programdaki süreç bileşeni cümleleri referans alınır.
- Ölçme temelidir: Yazılı, performans görevi, proje ve gözlem formu en az bir süreç adımını görünür kılar.
Soruya Nasıl Yansır?
Maarif uyumlu soru, rastgele zorluk artırmaz; belirli bir süreç bileşenini ölçer. Aşağıdaki tablo kök kalıplarını adımlarla eşleştirir.
| Süreç adımı (tipik) | Soru kökü örneği | Ne ölçülür? |
|---|---|---|
| a — Gözlem / varsayım / önerme başlangıcı | Verilen olaya ilişkin hangi önerme gözleme dayalıdır? | İlk tahmin veya varsayımın veriye bağlılığı |
| b — Karşılaştırma / ayırt etme | I ve II numaralı önermelerden hangisi … açısından farklıdır? | Gözleme dayalı / dayalı olmayan ayrımı |
| c — Sonuç çıkarma | Tablodaki verilere göre aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir? | Veriden mantıksal sonuç üretme |
| d — Tahmin / uygulama / değerlendirme | Benzer yapıdaki X maddesi için Lewis yapısını çizerek gerekçelendiriniz. | Öğrenilen kuralı yeni duruma taşıma |
| e — Sorgulama (varsa) | Önermenizin sınırlılığını açıklayınız. | Metabiliş, eleştirel kontrol |
Soru yazarken dikkat
- Tek adım, tek kök: Bir soruda hem a hem d adımını aynı anda ölçmeyin; gerekirse alt sorular (a, b) kullanın.
- Bağlam zorunlu: Günlük hayat, laboratuvar veya simülasyon verisi köke girer; beceri bağlamdan kopmaz. Bağlam rehberi: Bağlam Temelli Sorular.
- Gerekçe satırı: Neden? sorusu çoğu zaman c veya d adımına denk gelir; puan rubrikte ayrı satırda tutulur.
- Çelgi (distraktör) tasarımı: Yanlış şıklar gözleme dayalı olmayan önerme gibi tipik b adımı hatalarından türetilir.
Etkinliğe Nasıl Yansır?
Etkinlik, süreç bileşenini görünür kılan öğrenci eylemidir. Konu anlatıp ardından soru çözmek tek adım sayılmaz; her harf için ayrı kanıt planlanır.
| Süreç adımı | Etkinlik türü (kimya) | Öğrenme kanıtı |
|---|---|---|
| a | Tahmin kartı, KWL tablosu, simülasyon ön sorusu | İşaretli kart, foto, defter notu |
| b | Eşleştirme (doğru/yanlış önerme), Venn diyagramı | Doldurulmuş tablo, akran kontrol imzası |
| c | Veri tablosu yorumlama, grafik okuma | Çıkarım cümlesi, renkli vurgulu tablo |
| d | Yeni molekül çizimi, mini tasarım sorusu, simülasyon görevi | Çizim, ekran görüntüsü, kısa rapor |
| e | Sınıf içi tartışma, hangi kanıt eksik? sorusu | Tartışma notu, öz değerlendirme formu |
Laboratuvar ve simülasyon etkinlikleri süreç bileşenini somutlaştırmak için idealdir. Örneğin elektrostatik yapışma gözlemi (a), iyonik/kovalent tahmin kartları (b), ölçüm tablosundan sonuç (c) zinciri tek derste a–c'yi kapatabilir. Dijital araçlar için 3D Sanal Laboratuvar rehberine bakın.
öğrenme çıktısındaki adımları görselleştirmek için Ferrum Simülasyonlar sayfasındaki molekül ve tepkime modellerini etkinlik öncesi veya sonrası kanıt olarak kullanabilirsiniz. Öğrenciler evde tekrar için TYT Kimya Çalışma Sahasına yönlendirilebilir.
Sınıf Düzeyine Göre Süreç Bileşeni Örnekleri
Aşağıdaki örnekler MEB'in resmi TYMM kimya programından (tymm.meb.gov.tr) alınmıştır. Her sınıf düzeyi için süreç bileşeninin soru köküne ve sınıf etkinliğine nasıl yansıdığı tablolarla gösterilir; 9. sınıf tema rehberi için 9. Sınıf Maarif Kimya, 10. sınıf için 10. Sınıf Maarif Kimya, 11. sınıf için 11. Sınıf Maarif Kimya rehberlerine bakın.
9. Sınıf Süreç Bileşeni Örneği: İyonik Bağ (9.2.2, Çeşitlilik Teması)
Öğrenme çıktısı: İyonik bağın oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
Süreç bileşenleri (özet): a) önerme oluşturur → b) gözleme dayalı/dayalı olmayan önermeleri karşılaştırır → c) veriden sonuç çıkarır → d) gözlemlenmemiş duruma tahmin → e) tahminin geçerliliğini sorgular
| Adım | Örnek etkinlik | Örnek soru kökü |
|---|---|---|
| a | Na ve Cl parçacık kartlarıyla bağ öncesi/sonrası tahmin yazdırma | Metal-ametal tepkimesinde elektron transferine ilişkin hangi önerme gözleme uygundur? |
| b | İki önermeyi gözleme dayalı / değil sütunlarına ayırma | Hangisi gözleme dayalı olmayan bir önermedir? |
| c | Deney videosu sonrası tablo doldurma | Tabloya göre iyonik bileşik oluşumu hakkında hangi sonuç çıkar? |
| d | Mg ve O için Lewis/iyon yapısı tahmini | MgO için iyonik yapıyı gerekçelendirerek çiziniz. |
| e | Tahminim hangi durumda çalışmaz? tartışması | Önermenizin sınırlılığını bir cümleyle yazınız. |
Konu pekiştirme: Kimyasal Bağlar rehberi.
9. Sınıf Lewis Yapısı Süreç Bileşeni (9.2.4, Çeşitlilik Teması)
Öğrenme çıktısı: Moleküllerin Lewis nokta yapısına ilişkin çıkarımda bulunabilme
| Adım | Örnek etkinlik | Örnek soru kökü |
|---|---|---|
| a | H2O, CO2 için ortaklanmamış çift var mı? tahmin kartı | H2O için hangi varsayım uygundur? |
| b | Üç molekül Lewis çizimini yan yana koyup örüntü listesi çıkarma | Hangisi diğerlerinden farklı bir bağ açısı/çift düzeni gösterir? |
| c | Örüntüden merkez atom oktet kuralı genellemesi yazma | Verilen çizimlere göre hangi kural çıkarılabilir? |
| d | NH3 veya SO2 için yeni çizim + gerekçe | SF6 için Lewis yapısını çizip gerekçelendiriniz. |
| e | İstisna molekül (BF3) ile kural testi | Önermeniz BF3 için geçerli midir? Açıklayınız. |
Pratik çizim: Lewis Yapıları Nasıl Çizilir? ve Molekül Çizici.
10. Sınıf Denklem Dengeleme Süreç Bileşeni (10.1.6, Etkileşim Teması)
Öğrenme çıktısı: Kimyasal tepkime denklemlerinde tanecik sayılarının tutarsızlıklarına ilişkin çelişkiyi giderebilme
| Adım | Örnek etkinlik | Örnek soru kökü |
|---|---|---|
| a | Denklemde hangi elementin sayısı tutmuyor? renkli işaretleme | Hangisi denkleştirilmemiş atom sayısı içerir? |
| b | Denklem dengeleme yöntemlerini (deneme, sistematik) listeleme | Aynı denklem için hangi yol daha uygundur? |
| c | Seçilen yöntemi uygulama istasyonları | Denklemi dengeleyiniz; adımlarınızı yazınız. |
| d | Denklem Dengeleyici ile kontrol + hata analizi | Dengelenmiş denklemin doğruluğunu her element için doğrulayınız. |
Araç: Ferrum Denklem Dengeleyici. Konu: Kimyasal Denklem Denkleştirme.
11. Sınıf Asit-Baz Süreç Bileşeni (11.2.7, Enerji Teması)
Öğrenme çıktısı: Asit-baz yaklaşımlarını (Arrhenius, Brønsted-Lowry) karşılaştırabilme
Süreç bileşenleri (özet): a) örnekleri sınıflandırır → b) yaklaşımları karşılaştırır → c) veriden sonuç çıkarır → d) yeni madde çiftine uygular → e) sınırlılığı sorgular
| Adım | Örnek etkinlik | Örnek soru kökü |
|---|---|---|
| a | HCl, NH3, CH3COOH örneklerini Arrhenius / Brønsted sütunlarına ayırma | Verilen maddelerden hangisi Brønsted-Lowry asidi olarak sınıflandırılır? |
| b | İki yaklaşımın su var / yok farkını Venn diyagramında karşılaştırma | I. önerme Arrhenius, II. önerme Brønsted açısından hangi farkı vurgular? |
| c | Tablo verisinden hangi yaklaşım her ikisini de açıklar? çıkarımı | Tabloya göre hangi sonuç çıkarılabilir? |
| d | Yeni madde çifti (ör. HCO3− / CO32−) için asit-baz rolü yazma | Verilen çiftte proton alan ve veren türleri gerekçelendiriniz. |
| e | Arrhenius su gerektirir; amfoter tuzda ne olur? tartışması | Karşılaştırmanızın sınırlılığını bir cümleyle yazınız. |
Konu pekiştirme: Asit-Baz Nedir? ve 11. Sınıf Maarif Kimya rehberi.
Rubrik, Ölçme ve Süreç Kanıtı
Süreç bileşeni rubriğe satır satır aktarılır. Performans görevi veya proje tek bir genel başarılı/başarısız notu almaz; her adım ayrı ölçülür.
- Rubrik satırı = süreç cümlesi: Gözleme dayalı olmayan önermeyi ayırt eder gibi program dilini koruyun. Ayrıntı: Rubrik Nedir?
- Süreç takip formu: Yıl boyunca hangi çıktının hangi adımının tamamlandığını işaretler. Süreç Temelli Değerlendirme rehberi.
- Öğrenme kanıtı: Etkinlik, ölçek veya gözlem formu adımı belgeler. Öğrenme Kanıtı rehberi.
- Farklılaştırma: Destek ve zenginleştirme aynı süreç adımlarını ölçer; yalnızca materyal ve tempoda fark olur. Farklılaştırma rehberi.
Eski Müfredat vs Maarif Süreç Bileşeni
| Boyut | 2018 müfredat (tipik) | TYMM Maarif |
|---|---|---|
| Hedef ifadesi | Üniteyi tamamlar, formül bilir | çıktı kodu + beceri cümlesi |
| Soru | Sonuç veya ezber odaklı çoktan seçmeli | Belirli süreç adımını ölçen bağlam sorusu |
| Etkinlik | Deney göster; rapor tek paragraf | Her adım için ayrı kanıt; süreç formu |
| Not | Çoğunlukla yazılı sınav | Yazılı + performans + süreç puanı dengesi |
Öğretmen Kontrol Listesi
| Öncelik | Kontrol sorusu | Süre |
|---|---|---|
| 1 | Hedef öğrenme çıktısı tema sayfasından birebir alındı mı? | 5 dk |
| 2 | a–e maddeleri ders planında sırayla yer alıyor mu? | 10 dk |
| 3 | Her adım için en az bir etkinlik + kanıt tanımlı mı? | 15 dk |
| 4 | Soru bankası / yazılı kökleri tek adım hedefliyor mu? | 20 dk |
| 5 | Rubrik satırları süreç cümleleriyle eşleşiyor mu? | 10 dk |
| 6 | Süreç takip formu veya portfolyoda adımlar işaretleniyor mu? | Ders içi |
Beceri temelli soru yazımı için Beceri Temelli Soru Yazma rehberini kullanın.
YKS Öğrencisi İçin Notlar
Okulda süreç bileşeni çalışmak TYT ve AYT’ye dolaylı ama güçlü katkı sağlar:
- Gerekçe yazma: Neden bu şık? sorusu c ve d adımlarının sınav versiyonudur.
- Paragraf soruları: Veri → yorum → sonuç zinciri süreç akışıyla aynı mantıktadır.
- Ezber yerine kontrol listesi: Konu çalışırken alt maddeleri yapabiliyor muyum? diye işaretle.
- Argümantasyon: İddia-kanıt-gerekçe modeli d ve e adımlarına yakındır. Argümantasyon rehberi.
Bu yazıdan çıkarılacak 3 ana nokta:
- Süreç bileşeni öğrenme çıktısının a–e adım haritasıdır; sıra ve ifade programdan gelir.
- Soruda tek kök tek adım hedefler; etkinlikte her adım için ayrı eylem ve kanıt planlanır.
- Rubrik ve süreç takibi aynı dili kullanırsa ölçme tutarlı, veli iletişimi şeffaf olur.
Özetle: Maarif kimyada süreç bileşeni, ne öğretileceğini değil; öğrencinin hangi sırayla ne yapacağını ve bunu nasıl kanıtlayacağını tanımlar. Soru, etkinlik ve rubrik bu haritaya kilitlenince hem sınıf içi hem sınav dili aynı çizgide ilerler.
Sonuç
Maarif Modelinde süreç bileşeni, öğretmenin ders planı, soru bankası ve rubriğini birbirine bağlayan ortak köprüdür. Öğrenme çıktısı kodunu yazmak yetmez; altındaki a–e maddelerini etkinlik ve soruya çevirmek programın özüdür.
Haftalık planınızda önce çıktıyı sabitleyin, sonra her adım için bugün hangi harfe odaklanılacağını belirleyin. Yazılı sınav sorusu tasarlarken aynı harfleri alt soru ve puan satırına taşıyabilirsiniz; ayrıntı için Maarif Yazılı Sınav Soruları rehberine bakın. Performans görevi tasarlarken aynı harfleri rubrik satırına taşıyabilirsiniz.
TYMM kimya temalarını ve çıktı listesini sistemli takip etmek için 9. Sınıf Maarif Kimya rehberine bakın. YKS tarafında konu tekrarı için TYT Kimya Çalışma Sahasına göz atın; haftalık program için Ferrum paketlerine de bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Süreç bileşeni ile öğrenme çıktısı arasındaki fark nedir?
Öğrenme çıktısı, ders sonunda öğrencinin ne yapabileceğini tek cümleyle söyler. Süreç bileşenleri ise bu hedefe hangi sırayla, hangi adımlarla ulaşılacağını madde madde listeler. Hedef adres çıktıdır; rota süreç bileşenleridir.
Süreç bileşenlerinin sırası değiştirilebilir mi?
Hayır. MEB TYMM programında bir çıktıdaki süreç bileşenlerinin sırası sabittir. Öğretmen farklı deney veya etkinlik kullansa da a→b→c→… akışı öğrenme-öğretme sürecinde korunmalıdır.
Süreç bileşeni soruya nasıl yansır?
Soru kökü tek bir süreç adımını hedeflemelidir. Örneğin gözleme dayalı önerme sorusu b adımını; tablodan sonuç çıkarma sorusu c adımını ölçer. Beceri temelli ve bağlam temelli sorularda gerekçe yazdırma çoğu zaman d veya e adımına denk gelir.
Süreç bileşeni etkinliğe nasıl yansır?
Her adım için ayrı bir öğrenci eylemi planlanır: a için kart eşleştirme veya tahmin, b için tablo doldurma, c için sınıf içi tartışma, d için rapor paragrafı. Etkinlik konu anlatımı değil, adımı uygulama mantığıyla tasarlanır; simülasyon ve laboratuvar bu adımları somutlaştırır.
Rubrik süreç bileşeniyle nasıl eşleşir?
Rubrik satırları programdaki süreç bileşeni cümleleriyle aynı dilde yazılır. Her satır bir adımı ölçer; toplam puan çıktının tamamını değil, sürecin kalitesini yansıtır. Performans görevi ve proje rubriklerinde bu eşleşme zorunludur.
Yakup Demir
Ferrum · Kimya Öğretmeni ve YKS Kimya İçerik Yazarı
Ferrum kitapları yazarı ve YKS kimya içerikleri üzerinde çalışır. YKS kimya müfredatı, TYT ve AYT konu anlatımı videoları, soru dağılımı ve sınav stratejisi üzerine kısa, veri odaklı rehberler hazırlar.
