Yan dallar adın önüne harf sırasıyla yazılır. Etil iki karbonlu daldır ve metilden, yani bir karbonlu daldan önce gelir. Di, tri ve tetra bu sırayı değiştirmez.
- Ana grup zincirin içinde kalır.
- Aldehitte ve asitte bu karbon 1 numaradır.
- Ketonun yeri adın içinde yazılır.
- Yaygın ad ile IUPAC adı aynı değildir.
Giriş
AYT organik adlandırmada amaç, molekülün yapısını tek bir adla anlatmaktır. Bu ada IUPAC adı denir. Soru genellikle açık formülü verir ve senden bu adı kurmanı ister. Adı kurarken en uzun uygun zinciri seçersin, karbonlara numara verirsin ve ana grubun son ekini eklersin.
Yan dal, ana zincire bağlı kısa karbon dizisidir. Metil bir karbonlu daldır, etil iki karbonlu daldır. Aynı dal birden fazlaysa di, tri veya tetra eki gelir. Farklı dallar harf sırasına göre yazılır; etil metilden önce gelir ve di, tri ve tetra bu sırayı değiştirmez.
Bu yazıda bir sentez tarifi yoktur. Ana zinciri, numarayı ve son eki ayırırsın. Grubun sınıfını AYT organik kimya yazısında, zincirin türünü hidrokarbonlar ve izomerlik yazısında ayrıca görürsün.
Karboksilik asit, yani asit grubu taşıyan bileşik, aldehitten önce gelir. Aldehit, oksijen atomunun zincirin ucundaki karbona çift bağla bağlı olduğu gruptur ve bu karbon 1 numaradır. Ketonun oksijenli karbonu iki karbona bağlıdır; zincirin içinde durur ve yeri adın içinde yazılır. Bu üç ayrım, sorudaki adın neden böyle kurulduğunu gösterir.
- IUPAC: Bileşiklere ortak ad veren uluslararası kurallar dizisidir. Soru IUPAC diyorsa bu kurallarla kurulan adı yazarsın.
- Ana zincir: Adı belirleyen grubu da içine alan en uzun karbon dizisidir. Adın gövdesi budur. Pentan beş karbonlu zincirin, bütan dört karbonlu zincirin adıdır.
- Son ek: Adın sonuna gelen parçadır. Asitte son ek oik asit, aldehitte al, ketonda on ve alkolde ol biçimini alır.
- Ön ek: Adın başına gelen parçadır. Metil bir karbonlu daldır, etil iki karbonlu daldır, hidroksi ise OH grubudur.
- Çift bağ: İki karbonun birbirine iki bağla tutunmasıdır. Adın içinde en ekiyle yazılır; pent-2-en, çift bağın 2. karbonda olduğunu söyler.
- Aldehit ve keton: Aldehitte oksijen atomu zincirin ucundaki karbona çift bağla bağlıdır. Ketonda oksijenli karbon iki karbona bağlı olduğu için zincirin içinde durur ve yeri adın içinde yazılır.
Organik Bileşiklerde Adlandırma Kuralları Nelerdir?
Önce ana zinciri seçersin, sonra karbonları numaralarsın. Dalları yer numarasıyla adın önüne yazarsın. Ana grubun son ekini en sona eklersin. Bu sıra, uzun bir formülü tek ada indirir.
Ana zincir nasıl seçilir?
Ana zincir, adı belirleyen grubu da içine alan en uzun karbon dizisidir. İki dizi eşit uzunluktaysa daha çok dal taşıyanı seçersin. Adı belirleyen grup bir dalda kalıyorsa o dalı da ana zincire katarsın; grup ana adın içinde kalmalıdır.
Beş karbonlu düz zincire pentan denir. Metil ve etil bu zinciri uzatmıyorsa adın gövdesi pentan kalır. Bu iki dal, gövdenin önüne yazılır.
Aşağıdaki tablo, aynı sırayı dört adıma böler.
| Adım | Ne yaparsın | Kısa not |
|---|---|---|
| Zincir | Ana grubu da içine alan en uzun karbon dizisini seçersin | En uzun zincir seçilir |
| Numara | Ana grup en küçük numarayı alacak şekilde sayarsın | En küçük numara verilir |
| Dallar | Farklı dalları alfabetik sırayla adın önüne yazarsın | Etil metilden önce gelir |
| Son ek | Ana grubun ekini zincir adının sonuna eklersin | Son ek en sonda yazılır |
Zincir Nasıl Numaralanır?
Saymaya, ana gruba en küçük numarayı verecek uçtan başlarsın. Aldehitte ve asitte bu karbon zaten uçtadır ve 1 numara olur. Bu iki sınıfta grubun kendi numarası adın içine ayrıca yazılmaz. Bütanalda aldehit numarası yoktur; bütan-2-onda ketonun yeri yazılır.
Dallar alfabetik sıraya nasıl girer?
Her dal kendi yer numarasını taşır, fakat dalların yazılış sırası harfe göredir. Etil ve metil aynı moleküldeyse etil önce yazılır. Küçük numara metilde olsa bile harf sırası değişmez.
Pentanın 2. karbonunda metil, 3. karbonunda etil varsa ad 3-etil-2-metilpentandır. 2-metil-3-etilpentan yazmak, numarayı doğru görüp harf sırasını kaçırmaktır. Di iki tane, tri üç tane ve tetra dört tane anlamına gelir; aynı dal birden fazlaysa yalnızca bu sayı ekini kullanırsın.
2,2-dimetilbütan neden 3,3 değil?
İki metil aynı karbondaysa ve ana zincir dört karbonluysa ad 2,2-dimetilbütandır. Numarayı öbür uçtan sayarsan metiller 3. karbona düşer. Küçük numara 2 olduğu için doğru uç budur. Molekülde toplam altı karbon vardır; ana ad yine bütandır.
Çift bağ mı, ana grup mu önce gelir?
Asit, ester, aldehit, keton veya alkol varsa numara önce o gruba verilir. Çift bağ, bu gruptan sonra gelen en küçük numarayı alır. Molekülde yalnızca karbon ve hidrojen varsa çift bağ en küçük numarayı alır.
Beş karbonlu bir zincirde çift bağ 2. karbondaysa ve metil 4. karbondaysa ad 4-metilpent-2-en olur. Öbür uçtan sayarsan çift bağ 3. karbona kayar. Bu hidrokarbonda küçük numara önce çift bağa verilir.
Çift bağ mı, üçlü bağ mı küçük numarayı alır?
Üçlü bağ, iki karbonun birbirine üç bağla tutunmasıdır ve adın içinde in ekiyle yazılır. İki uçtan sayınca numaralar eşit olursa küçük numara çift bağa verilir. Bu durumda ad pent-1-en-4-in olur. Üçlü bağ tek başına varsa en küçük numara üçlü bağa verilir.
Halojenli bileşik nasıl adlandırılır?
Klor, brom ve iyot son ek olmaz; adın önüne yazılır. Dört karbonlu zincirin 2. karbonunda klor varsa ad 2-klorobütandır. Zinciri öbür uçtan sayarsan klor 3 numaraya düşer; küçük numara 2 olduğu için bu uç seçilir. Bu bir hazırlama tarifi değildir.
Son Ek Hangi Gruba Göre Değişir?
Molekülde birden fazla grup varsa öncelikli olan son eki alır. Geride kalan grup ön eke döner. Son ek, adın sonunda duran oik asit, al, on veya ol parçasıdır.
Fonksiyonel grup öncelik sırası nedir?
Fonksiyonel grup, adı belirleyen gruptur. Karboksilik asit esterden, ester aldehitten, aldehit ketondan ve keton alkolden önce gelir. Önce gelen grup adın sonuna yazılır. Daha önce gelen bir grup varsa alkolün ol eki hidroksiye döner.
Aldehit ile keton aynı mı adlandırılır?
Aldehit ile keton aynı kuralla adlandırılmaz. Aldehit zincirin ucundadır ve karbonu 1 numaradır; dört karbonlu düz aldehitin adı bütanaldır, numara yazılmaz. Ketonun oksijenli karbonu iki karbona bağlı olduğu için zincirin ucunda durmaz. Dört karbonlu ve oksijenli karbonu 2. sırada olan ketonun adı bütan-2-ondur.
Alkol son eki ne zaman hidroksi olur?
Molekülde yalnızca alkol grubu varsa son ek ol biçimini alır. Üç karbonlu bir asidin 3. karbonunda OH grubu varsa son ek oik asit olur ve ad 3-hidroksipropanoik asittir. Hidroksi, OH grubunun ön ekidir. Asit daha önce geldiği için ol eki burada kullanılmaz.
Ester nasıl adlandırılır?
Ester, asit ile alkolden türeyen gruptur; bu yazıda onu üretmezsin, yalnızca adını okursun. Asidin son eki oat biçimini alır ve alkolden gelen alkil adı öne yazılır. Etanoik asitten gelen parça ile etil grubu bu adın iki parçasıdır. Bileşiğin adı etil etanoattır.
Eter nasıl adlandırılır?
Eterde bir oksijen atomu iki karbon grubunu birbirine bağlar. Daha kısa grup alkoksi ön ek olur; metoksi bir karbonlu ektir, etoksi ise iki karbonludur. Metil ile etil aynı oksijene bağlıysa uzun grup ana ad olur ve bileşik metoksietan diye adlandırılır. İki alkoksi ön ek birlikte yazılırsa etoksi, metoksiden önce gelir.
Sikloalkan nasıl adlandırılır?
Siklo, karbonların halka oluşturduğunu gösterir. Halkanın kendi adı siklo ile başlar; beş karbonlu halka siklopentandır. Üzerinde tek metil varsa ad metilsiklopentan olur; bu dal 1 numara sayılır ve bu numara yazılmaz. Asit veya aldehit halkadan ayrı bir zincirdeyse ana ad o gruba göre kurulur.
Aşağıdaki tablo, son ekin kime ait olduğunu ayırır.
| Grup | Adında ne görürsün | Kısa not |
|---|---|---|
| Asit | Son ek oik asittir ve karbonu 1 numaradır | Son ek asittir |
| Aldehit | Son ek aldır ve karbonu yine 1 numaradır | Uç karbon sayılır |
| Keton | Son ek ondur ve yer numarası adın içinde kalır | Yer numarası yazılır |
| Alkol | Daha önce gelen grup varken ol son eki yazılmaz, hidroksi ön eke döner | Hidroksi ön ek olur |
Aynı kuralları soru üzerinde denemek istersen AYT Kimya Çalışma Sahası’nı kullanabilirsin. Grubun sınıfı AYT organik kimya yazısındadır.
AYT’de Hangi Adlar Karışır?
Soru senden bir marka veya bir tepkime şartı istemez. Ana zinciri, harf sırasını ve son ekin hangi gruba ait olduğunu karıştırmanı bekler. Yaygın ad ile IUPAC adını karıştırmak, bu sorularda en sık görülen durumdur.
Yaygın ad ile IUPAC adı aynı mı?
Yaygın ad ile IUPAC adı aynı değildir. Yaygın ad, günlük dilde yerleşmiş addır. Asetik asit, etanoik asidin yaygın adıdır. Soru IUPAC diyorsa etanoik asit yazarsın.
Asetonun IUPAC adı nedir?
Asetonun IUPAC adı propanondur. Propanon, üç karbonlu ketonun adıdır. Aseton bu ketonun yaygın adıdır. Soru IUPAC diyorsa propanon yazarsın.
Formik asidin IUPAC adı nedir?
Formik asit, bir karbonlu asidin yaygın adıdır. IUPAC adı metanoik asittir. Soru IUPAC diyorsa metanoik asit yazarsın. Yaygın ad, kuralın yerine geçmez.
Bir soruda iki zincir eşit görünüyorsa önce adı belirleyen grubun zincirin içinde kalıp kalmadığına bakarsın. Sonra daha çok dal taşıyan zinciri seçersin ve küçük yer numarasını kontrol edersin. En sonda harf sırasını kontrol edersin. Bu üç adım, uzun bir formülü baştan çizmeden de doğru adı seçmene yardım eder.
Aşağıdaki tablo, üç tuzağı doğru okumayla yan yana koyar.
| Tuzak | Doğru okuma | Kısa not |
|---|---|---|
| Kısa zincir | Ana grup dışarıda kalıyorsa daha uzun görünen dal ana zincir olmaz | Grup zincirin içinde kalır |
| Di eki | Dimetil ile etil aynı adda geçiyorsa sıra metil harfine göre kurulur | Di harf sırasına girmez |
| Yaygın ad | Asetik asit, etanoik asidin yaygın adıdır | IUPAC adı ayrıdır |
Bir pentanın 2. karbonunda metil, 3. karbonunda etil vardır. IUPAC adı hangisidir?
- A) 2-metil-3-etilpentan
- B) 3-etil-2-metilpentan
- C) 2-etil-3-metilpentan
- D) dimetilpentan
Çözüm: Ana zincir pentandır. Etil metilden önce yazılır ve yer numaraları dalların yanında kalır. Cevap B seçeneğidir.
Beş karbonlu zincirde çift bağ ile metil vardır. Çift bağa küçük numara verilince metil 4. karbondadır. IUPAC adı hangisidir?
- A) 2-metilpent-3-en
- B) 4-metilpent-2-en
- C) 4-metilpent-3-en
- D) 2-metilpent-2-en
Çözüm: Çift bağ en küçük numarayı alır, bu numara 2’dir. Metil 4. karbonda kalır. Cevap B seçeneğidir.
Ana zincir, numara ve son ek ayrımı AYT organik sorularında birlikte sorulur. Alkan adının kuruluşu için OpenStax alkan adlandırma bölümü okunabilir. Konunun ders çerçevesi için MEB müfredatına uyulmuştur.
Bu yazıdan çıkarılacak 3 ana nokta:
- Ana zincir, grubu da içeren en uzun karbon dizisidir. İki zincir eşit uzunluktaysa daha çok dal taşıyan zincir seçilir.
- Etil metilden önce yazılır. Di, tri ve tetra harf sırasına girmez.
- Asitte ve aldehitte bu karbon 1 numaradır. Ketonun yeri adın içinde kalır.
Özetle: IUPAC adı, zincirin, numaranın ve son ekin bir araya gelmesiyle kurulur. 3-etil-2-metilpentanda etil, harf sırası yüzünden öndedir. Bütanalda aldehit numarası yazılmaz; bütan-2-onda ketonun yeri yazılır. Asetik asit ise etanoik asidin yaygın adıdır.
Sonuç
Organik bileşiklerde adlandırma kuralları sorusunda önce zincire bakarsın. Sonra numarayı ana gruba verirsin ve dalları harf sırasına dizersin. Son ek, adı belirleyen grubun parçasıdır.
Grubun sınıfı için AYT organik kimya yazısını, çift bağın yerini görmek için hidrokarbonlar ve izomerlik yazısını birlikte okuyabilirsin. Aynı sırayı sorularla pekiştirmek istersen AYT Kimya Çalışma Sahası’nı kullanabilirsin.
Organik adlandırma tekrarını düzenli tutmak istiyorsan Ferrum paketlerine bakabilirsin.
Sıkça Sorulan Sorular
Ana zincir nasıl seçilir?
Ana zincir, adı belirleyen grubu da içine alan en uzun karbon dizisidir. İki zincir eşit uzunluktaysa daha çok dal taşıyanı seçersin. Grup dışarıda kalıyorsa daha uzun görünen parçayı ana zincir saymazsın.
Dallar alfabetik sıraya nasıl yazılır?
Farklı dallar adın içinde harf sırasına göre yazılır. Etil, metilden önce gelir; bu yüzden ad 3-etil-2-metilpentan olur. Di, tri ve tetra ekleri bu sıraya girmez.
Aldehit ile keton adlandırması aynı mı?
Hayır, aynı değildir. Aldehit zincirin ucundadır ve karbonu 1 numara sayılır; dört karbonlu aldehitin adı bütanal olur, numara yazılmaz. Ketonda oksijenli karbon zincirin içinde durur ve yeri adın içinde yazılır; bütan-2-on buna örnektir.
Yaygın ad ile IUPAC adı aynı mı?
Hayır, aynı değildir. Asetik asit, etanoik asidin yaygın adıdır. Formik asit de metanoik asidin yaygın adıdır. Soru IUPAC diyorsa son eki ve numarayı bu kurallarla yazarsın.
Çift bağ mı, fonksiyonel grup mu önce gelir?
Karboksilik asit, ester, aldehit, keton veya alkol varsa numara önce bu gruba verilir. Çift bağ, bu gruptan sonra gelen en küçük numarayı alır. Yalnızca hidrokarbon varsa çift bağ en küçük numarayı alır.
Yakup Demir
Ferrum · Kimya Öğretmeni ve YKS Kimya İçerik Yazarı
Ferrum kitapları yazarı ve YKS kimya içerikleri üzerinde çalışır. YKS kimya müfredatı, TYT ve AYT konu anlatımı videoları, soru dağılımı ve sınav stratejisi üzerine kısa, veri odaklı rehberler hazırlar.
