Se
78.971Selenyum
Selenium
Fotoiletken özelliği sayesinde güneş hücrelerinde ve fotokopi makinelerinde kullanılır. Az miktarda vücut için gerekli.
34
78.971 g/mol
[Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p⁴
2 | 8 | 18 | 6
2.55
4.809 g/cm³
220.9 °C
684.9 °C
Jöns Jacob Berzelius
Selenyum, 1817'de İsveçli kimyacı Jöns Jacob Berzelius tarafından sülfürik asit üretim tesisinin atık tortusu incelenirken keşfedildi. Başta tellür sandığı kırmızımsı tortunun yeni bir element içerdiğini fark etti ve Ay tanrıçası Selene adına "selenium" ismini verdi; çünkü bu element Dünya'ya (Tellür) göksel olarak eşlik ediyordu.
SeO₂
Selenyum DioksitH₂Se
Hidrojen SelenürNa₂SeO₃
Sodyum SelenitSeS₂
Selenyum DisülfürFotokopi tamburları ve lazer yazıcılar: a-Se veya Se-Te kaplı tambur fotokondüktif özellik gösterir
Cam üretimi: az miktarda SeO₂ demir safsızlıklarının sarı-yeşil rengini maskeler; yüksek miktarda cam kırmızı/pembe renklendirir
CdTe ve CIGS ince film güneş pilleri: Se, CIGS (Cu(In,Ga)Se₂) absorbörünün temel bileşeni
SeS₂: selenyum sülfür; kepek önleyici şampuan aktif maddesi (Selsun Blue)
Diyet takviyesi ve veteriner beslenme: organik Se (selenometiyonin) formu tercih edilir
Selenyum esansiyel bir eser elementtir. Selenosistein (Sec, U), 21. amino asittir ve selenoproteinlerin aktif merkezindedir: glutatyon peroksidaz (GPx, antioksidan savunma), tiyoredoksin redüktaz, iyodotironin deiyodaz (tiroid hormonu aktivasyonu — T₄→T₃) ve selenoprotein P. Eksikliği Keshan hastalığına (kardiyomiyopati; Çin'de selenium eksikliği olan bölgelerde) ve Kashin-Beck hastalığına (osteoartropati) yol açar.
01
Selenosistein, DNA'da üç bazın kodladığı 21. amino asittir (UGA stop kodonu yeniden okunarak kodlanır); insanda 25 çeşit selenoprotein bulunur.
02
Selenyumun güvenli alım aralığı oldukça dardır: <40 µg/gün eksiklik, >400 µg/gün selenoz (saç ve tırnak dökülmesi, sarımsak kokusu) riski.
03
Gri selenyum, fotokondüktivite sayesinde yıllarca fotokopi makinesinin kalbiydi; dijital fotokopi yaygınlaşana kadar temel teknolojiydi.
04
CIGS güneş pili (Cu(In,Ga)Se₂), ince film fotovoltaik piyasasının önemli bir bölümünü oluşturur; Se olmadan bu teknoloji mümkün değildi.
05
Berzelius 1817'de selenyumu keşfetmeden önce tellür olduğunu sanmıştı; iki elementin birlikte anılması Dünya/Ay ikilisini tamamlayan mitolojik isimlendirmeyi doğurdu.
1
p-bloğu; Grup 16, Periyot 4; elektron dizilimi [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p⁴; S ile aynı grup (kalkojen).
2
Yükseltgenme basamakları: −2 (H₂Se), +4 (SeO₂, SeO₃²⁻ selenit), +6 (H₂SeO₄, SeO₄²⁻ selenat).
3
Esansiyel eser element; selenosistein 21. amino asit; tiroid hormonu aktivasyonu.
4
Fotokondüktivite: karanlıkta yalıtkan, ışıkta iletken → fotokopi tamburunda kullanım ilkesi.