Xe
131.290Ksenon
Xenon
Araç farlarında (ksenon lambalar) ve anestezi uygulamalarında kullanılır. Bazı bileşikler oluşturabilir (soy gaz istisnası).
54
131.29 g/mol
[Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p⁶
2 | 8 | 18 | 18 | 8
2.6
5.48e-3 g/cm³
-111.7 °C
-108.1 °C
William Ramsay
Ksenon, 1898'de William Ramsay ve Morris Travers tarafından Ar, Kr, He ve Ne ayrıldıktan sonra kalan sıvı hava artığından keşfedildi. Adı Yunanca "xenos" (yabancı, garip) sözcüğünden gelir. Aynı yıl kriptonla da bulunan bu iki element, soy gazlar grubunun neredeyse tamamlanmasını sağladı.
XeF₂
Ksenon DiflorürXeF₄
Ksenon TetraflorürXeO₃
Ksenon TrioksitKsenon ark lambası: sinema projektörü (6000 K güneş benzeri spektrum), güneş simulatörü, deniz feneri
Ksenon flaş lambası: fotoğrafçılık stroboskobu, lazer pompalaması
İyon tahrik motoru: uzay araçları (Dawn, Hayabusa) Xe⁺ iyonları; yüksek özgül itki
XeF₂, XeF₄, XeO₃: soy gaz bileşikleri; XeF₂ güçlü florlanma ve Si yüzey aşındırıcı
¹³³Xe akciğer ventilasyon sintigrafisi; Xe anestezi (özel merkezler)
Ksenon soy gaz olduğundan bilinen biyolojik rolü yoktur. Yüksek basınçta NMDA glutamat reseptörlerini bloke ederek anestezi etkisi gösterir; bazı ülkelerde (Almanya, Rusya) cerrahi anestezide kullanılır — pahalı ama nefrotoksik değil.
01
¹³⁵Xe, tüm izotoplar arasında en yüksek termal nötron soğurma kesitine sahiptir (~2,65 milyon barn); nükleer reaktörlerde "Ksenon zehiri" olarak bilinir. Çernobil kazasında ¹³⁵Xe birikimi reaktörün beklenmedik güç artışını tetikleyen faktörlerden biri olarak tartışılmıştır.
02
Dawn ve Hayabusa uzay araçları Xe⁺ iyon motoru kullanmıştır; güneş enerjili bu tahrik sistemi geleneksel kimyasal roket yakıtına göre çok daha yüksek yakıt verimliliği (özgül itki) sağlar.
03
XeF₄, 1962'de Neil Bartlett'ın XePtF₆ sentezi ile soy gazların "kimyasal olarak inert" paradigması yıkıldıktan hemen sonra sentezlendi; bu devrimsel keşif kimya ders kitaplarını yeniden yazdırdı.
04
¹²⁹Xe hiperpolarize MRI, insan akciğerinin gaz fazındaki ayrıntılı anatomik görüntüsünü verir; proton MRI'nın ulaşamadığı alveoler boşlukları gösterir.
1
Soy gaz; Grup 18, Periyot 5; elektron dizilimi [Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p⁶; tam dolu.
2
Periyot 5 kapanış elementi.
3
XeF₂ (doğrusal, 3 yalnız çift), XeF₄ (kare düzlemsel), XeO₃ (piramidal) — VSEPR örnekleri.
4
¹³⁵Xe nükleer zehir; iyon tahrik motoru (Dawn/Hayabusa).