Ir
192.220İridyum
Iridium
Korozyona en dayanıklı metal. Kreter sınırındaki iridyum anomalisi dinozorların yok oluşuna dair kanıt sağladı.
77
192.22 g/mol
[Xe] 4f¹⁴ 5d⁷ 6s²
2 | 8 | 18 | 32 | 15 | 2
2.2
22.56 g/cm³
2445.8 °C
4427.9 °C
Smithson Tennant
Smithson Tennant, 1803'te ham platin kalıntılarından osmiyumla birlikte iridyumu keşfetti. Adını Latince "iris" (gökkuşağı) sözcüğünden aldı; zira iridyum tuzları geniş renk yelpazesi sergiler. İridyum, Dünya'nın Kretase-Paleogen (K-Pg, eski adıyla K-T) sınır katmanında yüksek konsantrasyonda bulunur; Walter ve Luis Alvarez 1980'de bu iridyum anormalliğini 66 milyon yıl önce büyük bir göktaşı çarpmasının kanıtı olarak gösterdi ve kitlesel yok oluş tartışmalarında devrim yarattı.
IrO₂
İridyum(IV) OksitIr(ppy)₃
Fac-tris(2-fenilpiridil)iridiyumIrCl₃
İridyum(III) KlorürBuji (kıvılcım) elektrodu: Ir veya Pt-Ir uçlu bujiler: iridyumun yüksek erime noktası (2447°C) ve oksidasyona direnci boji elektrodunun ömrünü 10 kata kadar uzatır; yüksek performanslı otomotiv motorları.
¹⁹²Ir brakiterapi ve radyografi: ¹⁹²Ir yüksek enerjili gama ışını (317–468 keV) yayar; kötücül tümörlerin (mesane, rahim, baş-boyun) interstitial brakiterapi tedavisi ve endüstriyel kaynak bütünlüğü radyografisi.
Uluslararası kg prototipi: Eski SI kilogram standardı Pt (%90) + Ir (%10) alaşımından oluşan silindir; Ir korozyon direncini artırır. 2019'da Planck sabiti üzerinden yeniden tanımlandı.
Korozyon dirençli ekipman: İridyum, en yüksek korozyon direncine sahip metaldir; klorür ve hidroklorik asit dahil çoğu kimyasala karşı dayanıklı elektrot ve kap.
İridyumun bilinen temel bir biyolojik rolü yoktur. ¹⁹²Ir brakiterapi kaynağı tıbbi kullanımda yüksek radyasyon maruziyeti içerdiğinden kontrollü ortamda kullanılır.
01
K-Pg sınır katmanındaki iridyum anomalisi (küresel ortalama ~30 kat artış) bilim tarihinin en çarpıcı adli kanıtlarından biridir; Ir yerkabuğunda son derece nadir (1 ppb) iken göktaşlarında bol bulunur. Bu bulgu, dinozorların yok oluşunun 10 km çaplı bir asteroitle açıklandığı Alvarez hipotezini kanıtladı.
02
İridyum OLED ışıma katmanı (Ir(ppy)₃ ve türevleri) fosforesen ışıma yoluyla %100 iç kuantum verimine ulaşır; floresan OLED'ler yalnızca %25 verimle sınırlıydı. Bu nedenle modern akıllı telefon ve TV ekranlarının OLED piksellerindeki fosforesen boyaların neredeyse tamamı Ir içerir.
03
İridyum, tüm elementler içinde en yüksek korozyon direncine sahip metaldir; yüksek sıcaklıktaki korozif ortamlarda (ör. klor-alkali elektrolizinde) bile çok az aşınır. Bu özellik, Ir elektrotlarını klorun endüstriyel elektrolitik üretiminde vazgeçilmez kılar.
1
6. Periyot geçiş metali; elektron dizilimi [Xe] 4f¹⁴ 5d⁷ 6s²; +3 ve +4 baskın yükseltgenme basamakları.
2
K-Pg sınır iridyum anomalisi: göktaşı çarpması kanıtı; en korozyon dirençli metal; ¹⁹²Ir brakiterapi.
3
Pt-Ir alaşımı: eski uluslararası kilogram standardı (%90 Pt, %10 Ir).