Tuz ve şeker bu sıvıda çözünmez. Makine kapalıdır; buhar soğutulup tanka döner. Bu sıvı evde kullanılmaz.
- Yağ lekesi çözücüye geçer, çünkü yağ da apolardır.
- Tuz ve şeker suda çözünür; makineden önce suyla temizlenir.
- Toz süzgeçte kalır. Yağ ise damıtmayla ayrılır.
- Buhar soğuyunca yeniden sıvı olur ve çözücü yeniden kullanılır.
Giriş
Kuru temizleme, giysiyi evdeki çamaşır makinesine atmak değildir. Kumaş, kapalı bir makinede perkloroetilen adlı sıvının içinde döner. Bu sıvı su değildir; palto ve gömlek üzerindeki yağ lekesini çözer, tuz ve şeker lekesini ise çözmez.
Kuru denmesinin nedeni, yıkama sırasında su kullanılmamasıdır. Yün ve ipek suda şişip çekebilir. Perkloroetilen suyun yaptığı gibi kumaşı şişirmez. Ütüde gördüğün buhar ayrı bir düzeltme adımıdır; yıkamanın kendisi yine susuzdur.
Bu yazı polar ve apolar kavramlarını baştan anlatmaz. O ayrım için yağ ve su neden karışmaz yazısına bakabilirsin. Burada makinenin sırasını, perkloroetilenin neden yağı çözdüğünü ve kirli sıvının nasıl temizlenip yeniden kullanıldığını göreceksin.
Sayılar ders kitabındaki yuvarlak değerlerdir. Yağ bu sıvıda çözünür, tuz ise çözünmez. Bu sıvı evde kullanılmaz. Kapalı makine, buharı geri toplar; açık kapta buhar odaya karışır.
Polar bir çözücünün oje filmini nasıl çözdüğünü aseton ojeyi nasıl çıkarır yazısında görebilirsin.
- Perkloroetilen: Kuru temizlemede suyun yerine kullanılan sıvıdır. Kimyadaki adı tetrakloroetendir. Formülü C2Cl4’tür.
- Apolar: Artı ve eksi yükler molekülün iki ucuna ayrılmaz. Yağ da böyledir.
- Damıtma: Sıvı kaynatılır, buhar soğutulup yeniden sıvı yapılır. Geride çözünmüş yağ kalır.
- Kuru: Yıkama sırasında su yoktur. Ütüdeki buhar, yıkamayı sulu yapmaz.
Kuru Temizleme Nasıl Yapılır?
Kuru temizleme nasıl yapılır? Giysi önce leke türüne göre ayrılır, sonra kapalı makinede perkloroetilenle döner. Yağ lekesini bu sıvı çözer.
Sıvı boşaltılınca kumaşta kalan sıvı ılık havayla buharlaşır. Buhar soğuyunca yeniden sıvı olur ve tanka döner. Kirlenmiş sıvı ayrıca kaynatılır. Yağ kazanda kalır, temiz sıvı ise geri alınır.
Yıkama sırasında sıvı kaynamaz. Kumaş, bu sıvının içinde döner. Kurutma, kumaşta kalan sıvıyı ılık havayla uçurur. Damıtma ise kirlenmiş sıvıyı 121 derecede kaynatır ve yağı kazanda bırakır.
Kuru temizleme ile çamaşır makinesi farkı
Evdeki makine su ve deterjan kullanır. Deterjan, yağı suyun içine taşır. Kuru temizlemede su yoktur; perkloroetilen yağı doğrudan çözer ve kapalı makinede geri alınır.
Perkloroetilen Nedir?
Perkloroetilen nedir? Kimyadaki adı tetrakloroetendir. İki karbon birbirine çift bağla bağlıdır; dört klor atomu bu karbonlara bağlıdır. Formülü C2Cl4 diye yazılır.
Karbonun atom kütlesi 12, klorun atom kütlesi 35,5 alınır. İki karbon 24 eder, dört klor ise 142 eder. İkisinin toplamı 166 g/mol’dur.
Molekül simetriktir; artı ve eksi yükler molekülün iki ucuna ayrılmaz. Buna net dipolün olmaması denir ve molekül apolar sayılır. Moleküller birbirini London kuvvetiyle tutar ve büyük klor atomları bu çekimi güçlendirir. 121 derecede kaynaması onu polar yapmaz; kaynama noktasını bu çekim yükseltir.
Sıvı, 20 derecede yaklaşık 1,62 g/cm3 yoğunluğundadır ve sudan ağırdır. Suyla karışmaz; aynı kaba konursa altta toplanır. Yanıcı değildir. Eski petrol çözücüleri yanıcıydı; perkloroetilen yanıcı olmadığı için birçok işletmede onların yerine geçmiştir.
Aşağıdaki tablo, perkloroetilenin dört temel değerini yan yana koyar.
| Özellik | Ne anlama gelir | Kısa not |
|---|---|---|
| Formül | C2Cl4, dört klorlu etenin formülüdür | 166 g/mol |
| Kaynama | 121 derecede kaynar | Yağ geride kalır |
| Yoğunluk | Sudan ağırdır, altta durur | Yaklaşık 1,62 |
| Polarlık | Simetrik olduğu için apolardır | Yükler dengelidir |
Klorun atom kütlesini formülde karıştırmamak için Periyodik Tablo ile kontrol edebilirsin. Polar ve apolar ayrımının temeli kimyasal türler arası etkileşimler yazısındadır.
Hangi Leke Çözülür, Hangisi Çözülmez?
Hangi leke çözülür? Yağ, gres ve mum, perkloroetilen gibi apolardır. Benzeyen maddeler birbirinde çözünür; buna benzer benzeri çözer denir. Bu yüzden yağ lekesi çözücüye geçer.
Tuz, artı ve eksi yüklerden oluşur. Şeker polardır; terin tuzlu kısmı da suda çözünür. Perkloroetilende çözünmezler. Bu lekeler makineye girmeden önce az suyla silinir.
Toz, kil ve lif çözünmez; süzgeçte kalır. Damıtma onları ayırmaz; damıtma yalnız çözünmüş yağı geride bırakır.
Ter lekesi tek tür değildir. İçinde hem yağ hem tuz vardır. Yağ çözücüye geçer; tuz ise önce suyla silinir. Bu yüzden bazı lekeler iki adımda çıkar.
Aşağıdaki tablo, lekenin çözünüp çözünmeyeceğini polarlığına göre ayırır.
| Leke | Ne olur | Kısa not |
|---|---|---|
| Yağ | Apolar olduğu için perkloroetilende çözülür | Yağ çözülür |
| Tuz | Suda çözünür, bu sıvıda çözünmez | Önce suyla silinir |
| Toz | Çözünmez, süzgeçte tutulur | Süzmek gerekir |
Sabun aynı yağı başka bir yolla uzaklaştırır. Sabun molekülü su ile yağın arasına girer ve yağı suyun içinde taşır. Ayrıntı sabun mikropları nasıl temizler yazısındadır. Kuru temizlemede yağı çözen sabun değil, çözücünün kendisidir.
Aşağıdaki tablo, su ile perkloroetilenin hangi lekeyi çözdüğünü ayırır.
| Sıvı | Nasıl çözer | Kısa not |
|---|---|---|
| Su | Polar olduğu için tuzu ve şekeri çözer | Yağı çözmez |
| Çözücü | Perkloroetilen apolar olduğu için yağı çözer | Tuzu çözmez |
Perkloroetilen yağ lekesini çözer, tuz lekesini çözmez. Bunun asıl nedeni hangisidir?
- A) Sudan ağır olması
- B) 121 derecede kaynaması
- C) Apolar olduğu için apolar lekeyi çözmesi
- D) Yanıcı olmaması
Çözüm: Çözünmeyi, perkloroetilenin apolar olması açıklar. Sudan ağır olması, aynı kapta altta durmasını anlatır. 121 derecede kaynaması damıtmayı, yanıcı olmaması ise eski petrol çözücülerinin yerine geçmesini anlatır. Cevap C seçeneğidir.
Çözücü Nasıl Geri Kazanılır?
Çözücü nasıl geri kazanılır? Kirli sıvı önce süzülür. Toz ve lif süzgeçte kalır. Yağ hâlâ sıvının içindedir.
Karışım ısıtılır. Perkloroetilen 121 derecede kaynar. Yağların kaynama noktası çok daha yüksektir; bu sıcaklıkta buharlaşan perkloroetilendir. Buhar soğuyunca temiz sıvı olur; yağ kazanda kalır.
Kumaştan gelen az su, perkloroetilenle karışmaz. Çözücü sudan ağır olduğu için altta toplanır ve su üstten ayrılır. Yağ ve su yazısında yoğunluk tabakaların sırasını, polarlık ise karışıp karışmamayı belirler. Burada da aynı ayrım vardır; bu sıvı, yağın tersine sudan ağırdır.
Bazı işletmeler perkloroetilen yerine başka bir sıvı veya kontrollü sulu yıkama kullanır. Etiketteki yalnız kuru temizleme yazısı her zaman bu maddeyi göstermez. Bu uyarı, giysiyi evdeki makineye atmaman gerektiğini söyler.
Perkloroetilen Neden Evde Kullanılmaz?
Perkloroetilen neden evde kullanılmaz? Buharını solursan başın ağrıyabilir ve başın dönebilir. Uzun süre bu buharı solumak karaciğer, böbrek ve sinir sistemiyle ilişkilidir.
Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), 2014 değerlendirmesinde bu maddeyi grup 2A olarak sınıflandırır. Bu, insanlar için muhtemel kanserojen demektir. Bu sınıf, kesin kanserojen grubu değildir. Açık kapta kullanılacak bir ev ürünü de değildir.
Profesyonel makine, buharı soğutur ve sıvıyı tanka alır. Açık kapta buhar geri alınamaz. Perkloroetilen sudan ağır olduğu için dökülünce suyun dibine çöker; yeraltı suyunda da dibe iner.
Kaynama noktası 121 derece ve yoğunluk yaklaşık 1,62 g/cm3 değerleri kimya kaynaklarındaki yuvarlak değerlerdir. Ayrıntı için PubChem tetrakloroeten kaydı okunabilir. Kanserojenlik sınıfı IARC 2014 monografı esas alınmıştır. Polar çözünürlük konusu için MEB müfredat çerçevesine uyulmuştur.
Bu yazıdan çıkarılacak 3 ana nokta:
- Kuru temizlemede su yerine perkloroetilen kullanılır. Bu sıvı apolardır ve yağ lekesini çözer.
- Tuz ve şeker suda çözünür. Toz süzülür; yağ, 121 derecedeki damıtmayla geride kalır.
- Buhar kapalı makinede soğutulur ve yeniden sıvı olur. Bu madde evde kullanılmaz.
Özetle: Kuru temizleme, kapalı makinede C2Cl4 formülündeki perkloroetilenle yapılır. Bu apolar çözücü yağ lekesini çözer, tuz lekesini çözmez. Kirli çözücü damıtılarak yeniden kullanılır.
Sonuç
Kuru temizleme nasıl yapılır sorusunda önce yıkama sırasında su olup olmadığına bak. Sonra lekenin yağ gibi mi, suda çözünen tuz gibi mi olduğunu ayır. Çözücü 121 derecede kaynıyorsa buharlaşan perkloroetilendir; yağ geride kalır.
Polarlık için yağ ve su neden karışmaz yazısını, sabunun ayrı yolunu görmek için sabun mikropları nasıl temizler yazısını birlikte okuyabilirsin. Aynı konuyu sorularla pekiştirmek istersen TYT Kimya Çalışma Sahası’nı kullanabilirsin.
Çözünürlük konularını düzenli tekrar etmek istiyorsan Ferrum paketlerine bakabilirsin.
Sıkça Sorulan Sorular
Perkloroetilen nedir?
C2Cl4, perkloroetilenin formülüdür. Kimyadaki adı tetrakloroetendir ve mol kütlesi 166 g/mol’dur. Bu sıvı 121 derecede kaynar, yaklaşık 1,62 g/cm³ yoğunluğundadır, apolardır ve sudan ağırdır.
Perkloroetilen suyla karışır mı?
Perkloroetilen suyla karışmaz. Yağ gibi apolar olduğu için suyun içinde çözünmez. Yaklaşık 1,62 g/cm³ yoğunluğundadır ve sudan ağır olduğu için altta durur.
Perkloroetilen yağ lekesini neden çözer?
Artı ve eksi yükler perkloroetilen molekülünün iki ucuna ayrılmaz; bu yüzden apolardır. Yağ da apolardır. Benzeyen maddeler birbirinde çözündüğü için yağ bu sıvıya geçer. 121 derecede kaynaması onu polar yapmaz.
Tuz lekesi kuru temizlemede neden kalabilir?
Tuz artı ve eksi yüklerden oluşur, şeker ise polardır. İkisi de suda çözünür; perkloroetilende çözünmez. Bu lekeler makineden önce suyla temizlenir. Toz çözünmez; süzgeçte kalır.
Perkloroetilen sağlığa zararlı mı?
Buharını solumak baş ağrısı ve baş dönmesi yapabilir. Uzun süre bu buharı solumak karaciğer, böbrek ve sinir sistemiyle ilişkilidir. IARC bu maddeyi 2014’te grup 2A olarak sınıflandırır; bu, insanlar için muhtemel kanserojen demektir. Bu madde evde kullanılmaz.
Yakup Demir
Ferrum · Kimya Öğretmeni ve YKS Kimya İçerik Yazarı
Ferrum kitapları yazarı ve YKS kimya içerikleri üzerinde çalışır. YKS kimya müfredatı, TYT ve AYT konu anlatımı videoları, soru dağılımı ve sınav stratejisi üzerine kısa, veri odaklı rehberler hazırlar.
