Tl
204.380Talyum
Thallium
Son derece toksik. Tarihte fare zehiri olarak kullanılmış. Kızılötesi optik ve dedektör uygulamalarında kullanılır.
81
204.38 g/mol
[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p¹
2 | 8 | 18 | 32 | 18 | 3
1.62
11.85 g/cm³
303.9 °C
1472.8 °C
William Crookes
William Crookes, 1861'de alev spektroskopisi sırasında sülfürik asit üretim atığında parlak yeşil bir spektral çizgi keşfederek talyumu buldu; adını Yunanca "thallos" (yeşil sürgün/dal) sözcüğünden verdi. Claude Auguste Lamy aynı yıl bağımsız olarak keşfetti ve metalik talyumu ilk izole eden o oldu. Adlandırma önceliği tartışması Crookes ile Lamy arasında uzun süre devam etti; IUPAC her ikisini de keşifçi olarak kabul eder.
TlBr
Talyum(I) BromürNaI(Tl)
Tl-Katkılı Sodyum İyodürTl₂SO₄
Talyum(I) Sülfat²⁰¹Tl miyokard perfüzyon SPECT: kalp iskemi ve canlılığının nükleer tıp görüntülemesi; Tl⁺ K⁺ taşıyıcılarıyla hücreye alınır — canlı miyokard aktif taşıma yapar, ölü doku almaz.
TlBr/TlI radyasyon dedektörü: oda sıcaklığında çalışan X ve gama dedektörü kristali; tıbbi ve güvenlik görüntüleme.
Tl-katkılı NaI sintilasyon kristali: NaI(Tl) en yaygın kullanılan gama sintilasyon dedektörü; tüm nükleer tıp ekipmanlarında standart.
Hg-Tl alaşımı: ep = −58°C; düşük sıcaklık termometresi; safiri −38°C cıvadan çok daha düşük sıcaklıklarda ölçer.
Tl₂SO₄ (tarihsel fare zehiri): kemirici kontrolü için kullanıldı; artık birçok ülkede yasaklı.
Talyum son derece toksiktir; Tl⁺ iyonu, potasyum kanallarını taklit ederek K⁺ taşıma mekanizmalarını bloke eder ve sinir iletimini bozar. Saç dökülmesi, nöropati ve çoklu organ yetmezliğine yol açar. Tarihte fare zehiri (Tl₂SO₄) ve cinayetlerde kullanılmıştır; Agatha Christie "Soluk At" romanında bu özelliğini dramatize etmiştir.
01
²⁰¹Tl kardiyolojik SPECT görüntüsü, kalbin hangi bölgelerinin egzersiz altında yeterli kan aldığını gösterir; Tl⁺ iyonu tıpkı K⁺ gibi Na-K-ATPaz tarafından miyokard hücrelerine aktarılır, iskemik bölgeler bunu yapamaz ve "soğuk nokta" oluşur.
02
Talyum, "iz bırakmayan zehir" olarak cinayetlerde kullanılmıştır; Irak'ta 1987'de gıda zehirlenmesine, 2013'te Çin'de üniversite öğrencisinin zehirlenmesine yol açmıştır. Antidot: Prusya mavisi (Fe₄[Fe(CN)₆]₃) Tl⁺'yi bağırsak lümeninde bağlayarak emilimi önler.
03
Talyum, "atıl çift etkisi" (inert pair effect) nedeniyle +3 yerine +1 yükseltgenme basamağını tercih eder: 6s² elektron çifti relativistik etki ve lantanit büzülmesi sonucu güçlü bağlı hale gelir ve yükseltgenmek istemez.
1
6. Periyot p-bloğu; elektron dizilimi [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p¹; atıl çift etkisi → +1 baskın (+3 nadir).
2
²⁰¹Tl miyokard SPECT; NaI(Tl) gama sintilasyon dedektörü; yüksek toksisite (K⁺ taklitçisi).