Rn
222.000Radon
Radon
Radyoaktif soy gaz. Uranyum bozunmasından oluşur. Kapalı alanlarda birikmesi akciğer kanseri riskini artırır.
86
222 g/mol
[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p⁶
2 | 8 | 18 | 32 | 18 | 8
—
9.73e-3 g/cm³
-71.15 °C
-61.65 °C
Friedrich Ernst Dorn
Friedrich Ernst Dorn, 1900'de radyum tuzlarından gazın yayıldığını gözlemleyerek radonu keşfetti; başlangıçta "radyum emanasyonu" (niton) olarak adlandırıldı. Ernest Rutherford ve Frederick Soddy, bu gazın bağımsız bir element olduğunu kanıtladı. 1923'te "radon" adı kabul edildi. Doğal radon izotopu ²²²Rn (element 86), standart koşullarda bilinen gazlar arasında en yüksek yoğunluğa (9,73 kg/m³) sahiptir.
RnF₂
Radon DiflorürRadon Azaltma Sistemleri: aşırı radon içeren evlere zemin altı fanlı egzoz (sub-slab depressurization) sistemi kurulur; Kuzey Avrupa ve granit bölgelerinde yaygın.
Deprem araştırması: zemin sularındaki radon konsantrasyonunun sismik öncesinde artabileceği gözlemleri araştırılmaktadır; henüz güvenilir deprem tahmin yöntemi değildir.
Tarihsel kanser radyoterapisi: "radon tohumları" (radon dolu cam kapsüller) 20. yy başında tümörlere implante edildi; yerini daha kontrol edilebilir kaynaklar aldı.
Radonun bilinen temel bir biyolojik rolü yoktur. ²²²Rn (t½=3,82 gün) doğal olarak uranyum içeren kayaçlardan (granit, felsik volkanik) yayılır ve kapalı ortamlarda birikerek akciğer kanseri riskini artırır. DSÖ, radonun sigaradan sonra ikinci en yaygın akciğer kanseri nedeni olduğunu tahmin etmektedir (~yılda 100 000 ölüm). Rn-222 kendisi alfa ışıyıcısıdır; daha da tehlikeli olan ise Rn'nin kısa ömürlü bozunma ürünleri (²¹⁸Po, ²¹⁴Po) bronş epitelinde birikir.
01
Radon, soy gazlar (asil gazlar) arasında tek doğal radyoaktif olanıdır. Elementel radon tipik asil gaz davranışı gösterir; yine de RnF₂ gibi bileşikler laboratuvar ortamında sentezlenerek ağır asil gaz kimyasının sınırlarının genişletildiği gösterilmiştir.
02
Dünya üzerinde granit ve felsik kayaç yoğunluğuna göre değişen radon haritaları mevcuttur; İskandinav ülkeleri, Birleşik Krallık ve Orta Avrupa bazı bölgeleri yüksek radon riskiyle bilinir. Türkiye'de Kayseri ve bazı Doğu Anadolu bölgeleri de yüksek zemin radonu açısından izlenmektedir.
03
Radon, renksiz ve kokusuz bir gaz olduğundan çatlaklar ve duvarlardan kolayca binalara sızar; bodrumlarda ve havalandırmanın kötü olduğu alt katlarda yoğunlaşır. Radon azaltma sistemleri (zemin egzozu) kurulumu, uzun vadede akciğer kanseri riskini anlamlı biçimde düşürür.
1
6. Periyot soy gaz; elektron dizilimi [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p⁶ (tam dolu); tüm izotopları radyoaktif.
2
²²²Rn: t½=3,82 gün; α emitör; akciğer kanseri risk faktörü; ²²⁶Ra bozunma ürünü.
3
Standart koşullarda en yoğun gaz (9,73 kg/m³); soy gaz olmasına rağmen sağlık açısından önemli.