Lu
174.970Lutesyum
Lutetium
Lantanit serisinin son elementi. PET tarama dedektörlerinde ve kataliz araştırmalarında kullanılır.
71
174.97 g/mol
[Xe] 4f¹⁴ 5d¹ 6s²
2 | 8 | 18 | 32 | 9 | 2
1.27
9.84 g/cm³
1651.8 °C
3401.8 °C
Georges Urbain
Carl Auer von Welsbach (Avusturya) ve Georges Urbain (Fransa) 1907'de iterbiyumdan ayrı olarak lutesyumu bağımsız biçimde keşfetti. Welsbach elementin adını "cassiopeium" (Cp) yaparken, Urbain Paris'in antik adı Lutetia'dan türettiği "lutecium"u önerdi. IUPAC 1949'da Urbain'in adlandırmasını resmileştirerek sembolü Lu olarak belirledi. Welsbach-Urbain öncelik anlaşmazlığı 20. yy. kimya tarihinin önemli polemiklerinden biri olarak kayıtlara geçti.
Lu₂O₃
Lutesyum(III) OksitLu₂SiO₅:Ce
LSO / LYSO Sintilasyon Kristali[¹⁷⁷Lu]Lu-PSMA-617
Lutesyum-177 PSMA¹⁷⁷Lu-PSMA-617 (Pluvicto) terapisi: ¹⁷⁷Lu-PSMA-617 (Lutetium vipivotide tetraxetan); 2022'de FDA onayı; metastatik kastrasyona dirençli prostat kanseri tedavisi; PSMA aşırı ifade eden tümör hücrelerine β⁻ radyasyonu taşıyan hedefli nükleer tıp tedavisi.
PET tarayıcı sintilasyon kristali: LYSO (Lu₁.₈Y₀.₂SiO₅:Ce) ve LSO (Lu₂SiO₅:Ce) yüksek yoğunluk ve kısa ışıma ömrü (~40 ns) sayesinde modern PET kameralar için en yaygın sintilasyon maddesidir.
Katalizör: Lu₂O₃ petrol rafinasyonunda ve polimer sentezinde katalizör katkısı olarak kullanılır.
Doğrusal hızlandırıcı hedef: Bazı parçacık hızlandırıcı hedef sistemleri ve radyoizotop üretim tesislerinde Lu kullanılır.
Lutesyumun bilinen temel bir biyolojik rolü yoktur. ¹⁷⁷Lu-etiketli peptitler ve antikorlar tümör bağlayıcı radyoterapötik ajan olarak klinik kullanım kazanmıştır.
01
¹⁷⁷Lu-PSMA-617 (Pluvicto), 2022 FDA onayıyla kansere karşı savaşta hedefli nükleer tıbbın yeni çağını başlattı; β⁻ radyasyonu sadece PSMA-aşırı ifade eden prostat tümör hücrelerini tahrip eder, çevre dokuya minimal hasar verir.
02
Lantanit serisinin son üyesi olan Lu, en yoğun (9,84 g/cm³) ve en sert lantanittir; önceki lantanitlerle karşılaştırıldığında, lantanit büzülmesiyle giderek azalan iyon yarıçapı Lu'da minimum değere ulaşır.
03
Lu-Hf radyometrik yaş belirleme sistemi (¹⁷⁶Lu → ¹⁷⁶Hf; t½=3,76×10¹⁰ yıl), Sm-Nd ve Rb-Sr sistemleriyle birlikte pre-Kambriyyen kayaçların ve meteoritlerin tarihlendirilmesinde kullanılır.
1
Son lantanit; Periyot 6; elektron dizilimi [Xe] 4f¹⁴ 5d¹ 6s² (lantanit bitişi; 5d elektronu var); +3 yükseltgenme basamağı.
2
¹⁷⁶Lu-¹⁷⁶Hf jeokronoloji; ¹⁷⁷Lu-PSMA prostat kanser terapisi (Pluvicto, FDA 2022).
3
Lantanit büzülmesi: La³⁺→Lu³⁺ iyon yarıçapı 103→86 pm; Hf iyon yarıçapı ≈ Zr iyon yarıçapı (hafniyum keşfinin temeli).