Fosfor (sembol: P), atom numarası 15 olan Ametal grubunda yer alan bir elementtir. DNA, RNA ve ATP moleküllerinin yapı taşı. Gübreler için kritik. Beyaz fosfor son derece toksik ve kendiliğinden tutuşur.

Fosfor ne işe yarar?

Fosfor pek çok alanda kullanılır: Gübre: kaya fosfat (Ca₃(PO₄)₂) → süperfosfor, DAP — modern tarımın temeli; Kibrit: kırmızı fosfor sürtme yüzeyinde kullanılır; Deterjan: tripolifosfat (STPP) su sertliğini giderir (artık büyük ölçüde kısıtlandı); Alev geciktirici: fosforik asit türevleri tekstil ve plastiklerde.

Fosfor hangi bileşikleri oluşturur?

Fosfor'in önemli bileşikleri şunlardır: H₃PO₄ (Fosforik Asit), Ca₃(PO₄)₂ (Kalsiyum Fosfat), P₄O₁₀ (Difosfor Pentaoksit), PCl₃ (Fosfor Triklorür).

Fosfor izotopları nelerdir?

Fosfor'in bilinen izotopları: ³¹P (%100), ³²P.

Fosfor YKS sınavında nasıl çıkar?

Ametal; Grup 15, Periyot 3; elektron dizilimi [Ne] 3s² 3p³ → −3, +3, +5 yükseltgenme basamakları. PCl₅ genişletilmiş oktet: P 3. periyotta d orbitallerini kullanır (10 elektron, trigonal bipiramidat).

Periyodik Tablo/Fosfor

30.974

Fosfor

Phosphorus

Ametal

Periyot 3

Grup 15

Katı

DNA, RNA ve ATP moleküllerinin yapı taşı. Gübreler için kritik. Beyaz fosfor son derece toksik ve kendiliğinden tutuşur.

Atom Numarası

Atom Kütlesi

30.974 g/mol

Elektron Konfigürasyonu

[Ne] 3s² 3p³

Kabuk Dağılımı

2 | 8 | 5

Elektronegatiflik

2.19

Yoğunluk

1.82 g/cm³

Erime Noktası

44.15 °C

Kaynama Noktası

279.9 °C

Keşfeden

Hennig Brand

Aynı Grup — Azot Grubu (Grup 15)

NAzot AsArsenik SbAntimon BiBizmut McMoskovyum

Aynı Periyot — 3. Periyot

NaSodyum MgMagnezyum AlAlüminyum SiSilisyum SKükürt ClKlor ArArgon

Keşif Tarihi

Fosfor, 1669'da Alman simyacı Hennig Brand tarafından keşfedildi; büyük miktarda idrarı kaynattıktan sonra buharları soğutunca parlayan beyaz bir madde elde etti. Bu, keşif tarihi bilinen ilk elementtir. Adı Yunanca "phosphoros" (ışık taşıyan) sözcüğünden gelir. Antoine Lavoisier 1777'de fosforun element olduğunu kanıtladı.

Allotroplar

Beyaz Fosfor (P₄)Dörtyüzlü P₄ moleküllerinden oluşur; mumsu, renksiz-sarımsı katı. Havada kendiliğinden tutuşur (piroforik); zehirlidir. Karanlıkta yeşilimsi ışıma gösterir (kemilüminesans).

Kırmızı FosforPolimerik zincir yapısı; amorf. Beyaz fosfor gibi kendiliğinden tutuşmaz; kibrit kutusu sürtme yüzeyinin aktif maddesidir. Daha güvenli ve az toksik.

Siyah FosforEn kararlı allotrop; grafit benzeri tabakalı yapı. Yarı iletken özellikleri (bant aralığı ~0,3 eV). Fosforene (tek tabaka) 2D malzeme araştırmalarında ilgi görür.

Mor (Hittorf) FosforKarmaşık monoklin kristal yapısı. Kırmızı fosforun ısıtılmasıyla elde edilir; en az reaktif allotroptur.

İzotoplar

Kütle NoAdBollukNot

¹31P³¹P%100Tek kararlı izotop; ³¹P NMR biyomoleküller (DNA, protein, lipid) incelemesinde kritik araçtır.

¹32P³²P—t½: 14,27 günRadyoaktif; β⁻ yayar. Biyoloji araştırmalarında DNA/RNA izleyici olarak kullanılır.

Önemli Bileşikler

H₃PO₄

Fosforik Asit

Gübre üretimi; meşrubat katkısı (cola'da aroma); metal yüzey temizleme.

Ca₃(PO₄)₂

Kalsiyum Fosfat

Kemik ve diş minerali; gübre hammaddesi.

P₄O₁₀

Difosfor Pentaoksit

Güçlü nem alıcı (dessikant); fosforik asit anhidridi.

PCl₃

Fosfor Triklorür

Pestisit ve ilaç sentezinde Lewis asit.

PCl₅

Fosfor Pentaklorür

İlaç üretiminde klorlama reaktifi; Lewis asit.

Kullanım Alanları

Gübre: kaya fosfat (Ca₃(PO₄)₂) → süperfosfor, DAP — modern tarımın temeli
Kibrit: kırmızı fosfor sürtme yüzeyinde kullanılır
Deterjan: tripolifosfat (STPP) su sertliğini giderir (artık büyük ölçüde kısıtlandı)
Alev geciktirici: fosforik asit türevleri tekstil ve plastiklerde
Fosfor bronzu (Cu-Sn-P alaşımı): yaylar, dişliler, elektrik kontakları
Çelik üretiminde safsızlık giderici

Biyolojik Rol

Fosfor, yaşamın en temel elementlerinden biridir. DNA ve RNA'nın şeker-fosfat omurgasını oluşturur, enerji para birimi ATP'nin fosfat gruplarını sağlar ve hücre zarlarındaki fosfolipitlerin yapısına girer. İskelet kalsiyum fosfat (hidroksiapatitten oluşan Ca₅(PO₄)₃OH) deposudur; insan vücudunun yaklaşık %1'ini fosfor oluşturur.

İlginç Bilgiler

01
Beyaz fosfor, Birinci Dünya Savaşı'nda ve sonrasında yangın bombası olarak kullanıldı; suyla söndürülmez.
02
Fosforun "ışıma" özelliği aslında kemilüminesanstır; enerji ışığa dönüşen yavaş bir yüzey oksidasyonundan kaynaklanır.
03
Dünya kaya fosfat rezervlerinin ~%75'i Fas'tadır; fosfor stratejik bir hammaddedir.
04
DNA'nın negatif yükü fosfat gruplarından kaynaklanır; bu yük histonların DNA'yı sarmasına olanak tanır.
05
PCl₅ molekülü trigonal bipiramidaldir; merkez P genişletilmiş oktetle 10 elektron barındırır.

YKS / TYT / AYT Notları

1
Ametal; Grup 15, Periyot 3; elektron dizilimi [Ne] 3s² 3p³ → −3, +3, +5 yükseltgenme basamakları.

2
PCl₅ genişletilmiş oktet: P 3. periyotta d orbitallerini kullanır (10 elektron, trigonal bipiramidat).
3
H₃PO₄ üç protonlu orta kuvvette asit: Ka₁ >> Ka₂ >> Ka₃ (basamaklı iyonlaşma).
4
Allotroplar: beyaz P₄ (reaktif, zehirli) vs kırmızı P (kararlı, kibrit) — YKS'de ayırt edici soru.
5
ATP (adenozin trifosfat): yüksek enerjili P-O bağı hidrolizi biyolojik işlemleri yürütür (ΔG° ≈ −30,5 kJ/mol).

Silisyum

Periyodik Tablo Element Testi

Kükürt