P
30.974Fosfor
Phosphorus
DNA, RNA ve ATP moleküllerinin yapı taşı. Gübreler için kritik. Beyaz fosfor son derece toksik ve kendiliğinden tutuşur.
15
30.974 g/mol
[Ne] 3s² 3p³
2 | 8 | 5
2.19
1.82 g/cm³
44.15 °C
279.9 °C
Hennig Brand
Fosfor, 1669'da Alman simyacı Hennig Brand tarafından keşfedildi; büyük miktarda idrarı kaynattıktan sonra buharları soğutunca parlayan beyaz bir madde elde etti. Bu, keşif tarihi bilinen ilk elementtir. Adı Yunanca "phosphoros" (ışık taşıyan) sözcüğünden gelir. Antoine Lavoisier 1777'de fosforun element olduğunu kanıtladı.
³¹P
Doğal bolluk: %100. Tek kararlı izotop; ³¹P NMR biyomoleküller (DNA, protein, lipid) incelemesinde kritik araçtır.³²P
Yarı ömür: 14,27 gün. Radyoaktif; β⁻ yayar. Biyoloji araştırmalarında DNA/RNA izleyici olarak kullanılır.H₃PO₄
Fosforik AsitGübre üretimi; meşrubat katkısı (cola'da aroma); metal yüzey temizleme.Ca₃(PO₄)₂
Kalsiyum FosfatKemik ve diş minerali; gübre hammaddesi.P₄O₁₀
Difosfor PentaoksitGüçlü nem alıcı (dessikant); fosforik asit anhidridi.PCl₃
Fosfor TriklorürPestisit ve ilaç sentezinde Lewis asit.PCl₅
Fosfor Pentaklorürİlaç üretiminde klorlama reaktifi; Lewis asit.- Gübre: kaya fosfat (Ca₃(PO₄)₂) → süperfosfor, DAP — modern tarımın temeli
- Kibrit: kırmızı fosfor sürtme yüzeyinde kullanılır
- Deterjan: tripolifosfat (STPP) su sertliğini giderir (artık büyük ölçüde kısıtlandı)
- Alev geciktirici: fosforik asit türevleri tekstil ve plastiklerde
- Fosfor bronzu (Cu-Sn-P alaşımı): yaylar, dişliler, elektrik kontakları
- Çelik üretiminde safsızlık giderici
Fosfor, yaşamın en temel elementlerinden biridir. DNA ve RNA'nın şeker-fosfat omurgasını oluşturur, enerji para birimi ATP'nin fosfat gruplarını sağlar ve hücre zarlarındaki fosfolipitlerin yapısına girer. İskelet kalsiyum fosfat (hidroksiapatitten oluşan Ca₅(PO₄)₃OH) deposudur; insan vücudunun yaklaşık %1'ini fosfor oluşturur.
- Beyaz fosfor, Birinci Dünya Savaşı'nda ve sonrasında yangın bombası olarak kullanıldı; suyla söndürülmez.
- Fosforun "ışıma" özelliği aslında kemilüminesanstır; enerji ışığa dönüşen yavaş bir yüzey oksidasyonundan kaynaklanır.
- Dünya kaya fosfat rezervlerinin ~%75'i Fas'tadır; fosfor stratejik bir hammaddedir.
- DNA'nın negatif yükü fosfat gruplarından kaynaklanır; bu yük histonların DNA'yı sarmasına olanak tanır.
- PCl₅ molekülü trigonal bipiramidaldir; merkez P genişletilmiş oktetle 10 elektron barındırır.
- Ametal; Grup 15, Periyot 3; elektron dizilimi [Ne] 3s² 3p³ → −3, +3, +5 yükseltgenme basamakları.
- PCl₅ genişletilmiş oktet: P 3. periyotta d orbitallerini kullanır (10 elektron, trigonal bipiramidat).
- H₃PO₄ üç protonlu orta kuvvette asit: Ka₁ >> Ka₂ >> Ka₃ (basamaklı iyonlaşma).
- Allotroplar: beyaz P₄ (reaktif, zehirli) vs kırmızı P (kararlı, kibrit) — YKS'de ayırt edici soru.
- ATP (adenozin trifosfat): yüksek enerjili P-O bağı hidrolizi biyolojik işlemleri yürütür (ΔG° ≈ −30,5 kJ/mol).
Fosfor atom numarası kaçtır?
Fosfor elementinin atom numarası 15'dır.
Fosfor elektron dizilimi nedir?
Fosfor elementinin elektron dizilimi [Ne] 3s² 3p³ şeklindedir.
Fosfor nerelerde kullanılır?
Gübre: kaya fosfat (Ca₃(PO₄)₂) → süperfosfor, DAP — modern tarımın temeli