Periyodik Tablo/Bor

Bor

Boron

Yarı Metal

Periyot 2

Grup 13

Katı

Yarı metal. Borosilikat camlarda ve boraks temizleyicilerinde kullanılır. Bitki beslenmesi için de gereklidir.

Atom Numarası

Atom Kütlesi

10.81 g/mol

Elektron Konfigürasyonu

[He] 2s² 2p¹

Kabuklar

2 | 3

Elektronegatiflik

2.04

Yoğunluk

2.34 g/cm³

Erime Noktası

2075.8 °C

Kaynama Noktası

3926.8 °C

Keşfeden

Joseph Louis Gay-Lussac

Keşif Tarihi

Bor, binlerce yıldır boraks (Na₂B₄O₇·10H₂O) formunda kullanılmaktaydı. Saf bor 1808'de Gay-Lussac & Thénard ve bağımsız olarak Humphry Davy tarafından potasyum ile borik asidi tepkimeye sokarak elde edildi. 'Boron' adı Arapça 'buraq' (boraks) ve Farsça 'burah'tan gelir.

İzotoplar

¹⁰B

Doğal bolluk: %19,9. Güçlü nötron emici; nükleer reaktör kontrol çubuğu ve kanser tedavisinde (BNCT).

¹¹B

Doğal bolluk: %80,1. En yaygın bor izotopu; ¹¹B NMR spektroskopisi ile analiz edilir.

Allotroplar

Amorf BorKoyu kahverengi toz formu; ticari olarak en yaygın şekli. Kristal forma göre daha az saf ve düzensiz yapılı.

α-Rombohedral BorB₁₂ ikosahedral birimlerden oluşan kristal yapı. 1200°C'nin altında en kararlı form.

β-Rombohedral BorDaha karmaşık 1700 atomlu birim hücre; yüksek saflıkta en kararlı allotrop.

γ-BorÇok yüksek basınç (≥12 GPa) ve yüksek sıcaklıkta oluşan ortorombik kristal yapı; 2009'da keşfedildi. Diğer allotroplardan farklı olarak iyonik bileşen içerir (B⁺ ve B⁻ alt kafes).

Önemli Bileşikler

H₃BO₃

Borik AsitAntiseptik, böcek öldürücü; PWR birincil soğutucusunda çözünmüş borik asit nötron soğurucusu.

Na₂B₄O₇

BoraksTemizlik ürünü, deterjan güçlendirici.

BF₃

Bor TriflorürGüçlü Lewis asit kataliz; organik sentezde Friedel-Crafts.

B₄C

Bor KarbürüEn sert maddelerden biri; zırh ve aşındırıcı kaplamalar.

Bor NitrürYapay elmas (kübik BN), yağlayıcı (hekzagonal BN), termal iletken.

Kullanım Alanları

Borosilikat cam (Pyrex): ısıya dayanıklı laboratuvar ve mutfak camları
Boraks (Na₂B₄O₇): deterjan, yumuşatıcı, antiseptik temizleyici
Bor karbürü (B₄C): kevlardan daha sert; zırh, aşındırıcı
Borik asit (H₃BO₃): antiseptik, böcek öldürücü; basınçlı su reaktöründe (PWR) birincil soğutucuda çözünmüş nötron soğurucu (reaktivite kontrolü)
Yarı iletken sanayii: bor katkılama p-tipi silikon üretimi
Bor nitrür (BN): termal iletken; yağ katkısı ve yapay elmas (kübik BN)

Biyolojik Rol

Bor, bitkiler için esansiyel bir mikro elementtir; hücre duvarı yapısında ve polenin çimlenmesinde rol oynar. İnsanlar için kesin bir esansiyel element olduğu kanıtlanmamış olsa da düşük alımı kemik sağlığını etkileyebilir.

İlginç Bilgiler

Bor, oktet kuralını karşılamayan elementlerden biridir: BF₃'te borun etrafında yalnızca 6 elektron vardır (Lewis asit).
Bor nitrür (BN) bileşiği, karbon nanotüplere çok benzer hekzagonal ve kübik yapılarda bulunabilir; kübik BN sertlikte elmasa yakın, ancak BN borun bileşiğidir, allotropu değildir.
Bor-10 (¹⁰B), nötron yakalama terapisinde (BNCT) tümörlü hücrelere nötron bombardımanıyla α parçacıkları üretir.
Türkiye, küresel bor rezervlerinin yaklaşık %73'üne ev sahipliği yapar; dünya lideriyiz.
Elementel bor metalik parlaklığa sahip olmakla birlikte yarı iletkendir.

Çalışma Notları

Yarı metal (metaloid); Grup 13 ve Periyot 2.
Elektron dizilimi: [He] 2s² 2p¹ → genellikle +3 yükseltgenme basamağı.
BF₃, BCl₃ bileşiklerinde 6 elektron (eksik oktet) → Lewis asit; F₃B:NH₃ adüktü Lewis asit-baz tepkimesi örneği.
Borik asit çok zayıf asittir: H₃BO₃ + H₂O ⇌ B(OH)₄⁻ + H⁺ (Lewis asit mekanizması).
YKS'de bor genellikle 'eksik oktet', 'Lewis asit' ve 'Türkiye'nin önemli minerali' bağlamında karşımıza çıkar.

Bor SSS

Bor atom numarası kaçtır?

Bor elementinin atom numarası 5'dır.

Bor elektron dizilimi nedir?

Bor elementinin elektron dizilimi [He] 2s² 2p¹ şeklindedir.

Bor nerelerde kullanılır?

Borosilikat cam (Pyrex): ısıya dayanıklı laboratuvar ve mutfak camları

Berilyum Periyodik Tablo Karbon