Bor (sembol: B), atom numarası 5 olan Yarı Metal grubunda yer alan bir elementtir. Yarı metal. Borosilikat camlarda ve boraks temizleyicilerinde kullanılır. Bitki beslenmesi için de gereklidir.

Bor pek çok alanda kullanılır: Borosilikat cam (Pyrex): ısıya dayanıklı laboratuvar ve mutfak camları; Boraks (Na₂B₄O₇): deterjan, yumuşatıcı, antiseptik temizleyici; Bor karbürü (B₄C): kevlardan daha sert; zırh, aşındırıcı; Borik asit (H₃BO₃): antiseptik, böcek öldürücü; basınçlı su reaktöründe (PWR) birincil soğutucuda çözünmüş nötron soğurucu (reaktivite kontrolü).

Bor hangi bileşikleri oluşturur?

Bor'in önemli bileşikleri şunlardır: H₃BO₃ (Borik Asit), Na₂B₄O₇ (Boraks), BF₃ (Bor Triflorür), B₄C (Bor Karbürü).

Bor izotopları nelerdir?

Bor'in bilinen izotopları: ¹⁰B (%19,9), ¹¹B (%80,1).

Bor YKS sınavında nasıl çıkar?

Yarı metal (metaloid); Grup 13 ve Periyot 2. Elektron dizilimi: [He] 2s² 2p¹ → genellikle +3 yükseltgenme basamağı.

Periyodik Tablo/Bor

10.810

Bor

Boron

Yarı Metal

Periyot 2

Grup 13

Katı

Yarı metal. Borosilikat camlarda ve boraks temizleyicilerinde kullanılır. Bitki beslenmesi için de gereklidir.

Atom Numarası

Atom Kütlesi

10.81 g/mol

Elektron Konfigürasyonu

[He] 2s² 2p¹

Kabuk Dağılımı

2 | 3

Elektronegatiflik

2.04

Yoğunluk

2.34 g/cm³

Erime Noktası

2075.8 °C

Kaynama Noktası

3926.8 °C

Keşfeden

Joseph Louis Gay-Lussac

Aynı Grup — Bor Grubu (Grup 13)

AlAlüminyum GaGalyum Inİndiyum TlTalyum NhNihonyum

Aynı Periyot — 2. Periyot

LiLityum BeBerilyum CKarbon NAzot OOksijen FFlor NeNeon

Keşif Tarihi

Bor, binlerce yıldır boraks (Na₂B₄O₇·10H₂O) formunda kullanılmaktaydı. Saf bor 1808'de Gay-Lussac & Thénard ve bağımsız olarak Humphry Davy tarafından potasyum ile borik asidi tepkimeye sokarak elde edildi. 'Boron' adı Arapça 'buraq' (boraks) ve Farsça 'burah'tan gelir.

Allotroplar

Amorf BorKoyu kahverengi toz formu; ticari olarak en yaygın şekli. Kristal forma göre daha az saf ve düzensiz yapılı.

α-Rombohedral BorB₁₂ ikosahedral birimlerden oluşan kristal yapı. 1200°C'nin altında en kararlı form.

β-Rombohedral BorDaha karmaşık 1700 atomlu birim hücre; yüksek saflıkta en kararlı allotrop.

γ-BorÇok yüksek basınç (≥12 GPa) ve yüksek sıcaklıkta oluşan ortorombik kristal yapı; 2009'da keşfedildi. Diğer allotroplardan farklı olarak iyonik bileşen içerir (B⁺ ve B⁻ alt kafes).

İzotoplar

Kütle NoAdBollukNot

¹10B¹⁰B%19,9Güçlü nötron emici; nükleer reaktör kontrol çubuğu ve kanser tedavisinde (BNCT).

¹11B¹¹B%80,1En yaygın bor izotopu; ¹¹B NMR spektroskopisi ile analiz edilir.

Önemli Bileşikler

H₃BO₃

Borik Asit

Antiseptik, böcek öldürücü; PWR birincil soğutucusunda çözünmüş borik asit nötron soğurucusu.

Na₂B₄O₇

Boraks

Temizlik ürünü, deterjan güçlendirici.

BF₃

Bor Triflorür

Güçlü Lewis asit kataliz; organik sentezde Friedel-Crafts.

B₄C

Bor Karbürü

En sert maddelerden biri; zırh ve aşındırıcı kaplamalar.

Bor Nitrür

Yapay elmas (kübik BN), yağlayıcı (hekzagonal BN), termal iletken.

Kullanım Alanları

Borosilikat cam (Pyrex): ısıya dayanıklı laboratuvar ve mutfak camları
Boraks (Na₂B₄O₇): deterjan, yumuşatıcı, antiseptik temizleyici
Bor karbürü (B₄C): kevlardan daha sert; zırh, aşındırıcı
Borik asit (H₃BO₃): antiseptik, böcek öldürücü; basınçlı su reaktöründe (PWR) birincil soğutucuda çözünmüş nötron soğurucu (reaktivite kontrolü)
Yarı iletken sanayii: bor katkılama p-tipi silikon üretimi
Bor nitrür (BN): termal iletken; yağ katkısı ve yapay elmas (kübik BN)

Biyolojik Rol

Bor, bitkiler için esansiyel bir mikro elementtir; hücre duvarı yapısında ve polenin çimlenmesinde rol oynar. İnsanlar için kesin bir esansiyel element olduğu kanıtlanmamış olsa da düşük alımı kemik sağlığını etkileyebilir.

İlginç Bilgiler

01
Bor, oktet kuralını karşılamayan elementlerden biridir: BF₃'te borun etrafında yalnızca 6 elektron vardır (Lewis asit).
02
Bor nitrür (BN) bileşiği, karbon nanotüplere çok benzer hekzagonal ve kübik yapılarda bulunabilir; kübik BN sertlikte elmasa yakın, ancak BN borun bileşiğidir, allotropu değildir.
03
Bor-10 (¹⁰B), nötron yakalama terapisinde (BNCT) tümörlü hücrelere nötron bombardımanıyla α parçacıkları üretir.
04
Türkiye, küresel bor rezervlerinin yaklaşık %73'üne ev sahipliği yapar; dünya lideriyiz.
05
Elementel bor metalik parlaklığa sahip olmakla birlikte yarı iletkendir.

YKS / TYT / AYT Notları

1
Yarı metal (metaloid); Grup 13 ve Periyot 2.

2
Elektron dizilimi: [He] 2s² 2p¹ → genellikle +3 yükseltgenme basamağı.
3
BF₃, BCl₃ bileşiklerinde 6 elektron (eksik oktet) → Lewis asit; F₃B:NH₃ adüktü Lewis asit-baz tepkimesi örneği.
4
Borik asit çok zayıf asittir: H₃BO₃ + H₂O ⇌ B(OH)₄⁻ + H⁺ (Lewis asit mekanizması).
5
YKS'de bor genellikle 'eksik oktet', 'Lewis asit' ve 'Türkiye'nin önemli minerali' bağlamında karşımıza çıkar.

Berilyum

Periyodik Tablo Element Testi

Karbon